آیا بحران سوخت روسیه به نفت ایران در آسیای مرکزی گشایش داده است؟

کشورهای آسیای مرکزی خرید نفت از ایران را آغاز کرده‌اند، زیرا منابع سوخت روسیه که مدت‌هاست به آن وابسته بوده‌اند، در بحبوحه حملات فزاینده اوکراین به زیرساخت‌های انرژی روسیه برای تضعیف تلاش‌های جنگی مسکو، به پایان رسیده است.

در ماه اوت، تاجیکستان اعلام کرد که نفت و فرآورده های نفتی از ایران دریافت می کند، زیرا دوشنبه در مورد تامین سوخت خود از روسیه با ابهام مواجه است. تهران همچنین موافقت کرد در ماه اوت یک پالایشگاه مشترک در قرقیزستان ایجاد کند و نفت خام این کشور را تامین کند.

مسکو به دلیل حملات پهپادهای اوکراینی به پالایشگاه‌هایش با کمبود سوخت مواجه شده است، زیرا جنگ روسیه علیه همسایه‌اش همچنان ادامه دارد.

آیا بحران سوخت روسیه می تواند به ایران گشایش نفت جدیدی در آسیای مرکزی بدهد؟

حمله اوکراین به زیرساخت‌های انرژی روسیه باعث ایجاد وحشت در کشورهای آسیای مرکزی مانند تاجیکستان و قرقیزستان شده است که برای نفت و فرآورده‌های نفتی به مسکو وابسته هستند.

تاجیکستان به طور سنتی تا 80 درصد فرآورده های نفتی خود را از روسیه تامین می کند. قرقیزستان همچنین به واردات فرآورده های نفتی متکی است و بیش از 90 درصد بنزین خود را از روسیه تامین می کند.

گالیا ابراگیمووا، کارشناس آسیای مرکزی مستقر در مولداوی با کارنگی سیاست، که مقر آن در برلین است، در مصاحبه ای در ماه اوت به الجزیره گفت: «آنها بیشترین آسیب را دیده اند.

قرقیزستان عضو اتحادیه اقتصادی اوراسیا، بلوک تجارت آزاد پنج کشور شوروی سابق است که تحت سلطه روسیه و تصمیمات سیاسی کرملین است.

ابراگیمووا افزود تاجیکستان عضو این گروه نیست، اما سوخت روسی با تخفیف را به عنوان "پرداختی برای وفاداری سیاسی خریداری کرد، نه به این دلیل که [ولادیمیر رئیس جمهور روسیه] پوتین بسیار مهربان است".

در همین حال، قزاقستان دارای سه پالایشگاه نفت غول پیکر دوران شوروی است. وب سایت UlusMedia در 10 جولای گزارش داد که با این وجود، قیمت سوخت در این کشور امسال 15.6 درصد افزایش یافته است.

از سوی دیگر، ازبکستان کمتر به انرژی روسیه وابسته است و تولید داخلی می تواند به 100000 تن فرآورده های نفتی در ماه برسد و بیشتر نیازهای این کشور را برآورده کند. اما به دلیل افزایش تقاضای نفت از سوی همسایگان منطقه‌ای خود، ازبکستان نیز مجبور به تنوع بخشیدن به واردات خود شده و معاملات خود را با کشورهایی مانند گرجستان و عراق آغاز کرده است.

روسیه با کسری شدید سوخت مواجه شده است زیرا حملات پهپادهای کیف - که در تلاشی برای کاهش توانایی مسکو برای حفظ تهاجم مداوم خود به اوکراین انجام شده است - حدود یک چهارم تا نیمی از کل ظرفیت پالایش نفت این کشور را از بین برده است.

برای مقابله با این مشکل، روسیه سهمیه بندی سوخت را اعمال کرده است. فروش اغلب به حدود 20-30 لیتر (حدود 5-8 گالن ایالات متحده) در هر وسیله نقلیه محدود می شود و رانندگان باید سوخت را به شدت به باک خودرو پمپ کنند. پر کردن قوطی های جری تا حد زیادی ممنوع است.

پیش از این، دولت صادرات بنزین و سوخت جت را ممنوع کرده بود. مقامات اکنون در حال بررسی ممنوعیت صادرات گازوئیل نیز هستند. مقامات مقررات کیفیت سوخت را کاهش داده اند و به طور موقت اجازه می دهند سوخت با درجه پایین تر برای بازار داخلی عرضه شود.

همچنین در کریمه تحت اشغال روسیه که مسکو در سال 2014 آن را از اوکراین ضمیمه کرد، وضعیت اضطراری اعلام شده است. طبق گزارش ها، یک شرکت نفتی روسیه در هند به نام نایارا انرژی، نفت به روسیه فروخته است.

در حالی که پوتین، رئیس جمهور روسیه بحران را تصدیق می کند، به نظر می رسد تمایلی به پایان دادن به جنگ با اوکراین ندارد و اصرار دارد که اوضاع تحت کنترل است.

او در اوایل سال جاری گفت: "این حملات به تاسیسات ما مطمئنا مشکلاتی را ایجاد می کند - این واضح است. ما در حال حاضر شاهد کمبود خاصی هستیم، اگرچه می توانم بگویم که بحرانی نیست."

اول از همه، ما باید به سرعت و به طور قابل توجهی تولید سیستم های دفاع هوایی را که بیشترین تقاضا را دارند افزایش دهیم. همچنین باید به بهبود آنها ادامه دهیم... تعمیرات در پالایشگاه ها باید با سرعت بیشتری تکمیل شود.

در بحبوحه کمبود سوخت روسیه، کشورهای آسیای میانه مانند تاجیکستان قراردادهایی را با ایران آغاز کرده اند.

در ماه اوت، وزارت انرژی و منابع آب تاجیکستان به خبرگزاری آسیا پلاس گفت که این کشور نفت و فرآورده های نفتی را از ایران دریافت می کند. این وزارتخانه مسیر مورد استفاده برای انتقال این محصولات را فاش نکرده است، اما تاجیکستان انتظار دارد 2.55 میلیون تن نفت و فرآورده های نفتی از ایران دریافت کند.

به گزارش خبرگزاری تسنیم ، علاوه بر تاجیکستان، مسعود پزشکیان، رئیس جمهور ایران، در ماه اوت از پیشنهاد قرقیزستان برای ایجاد یک پالایشگاه مشترک در این کشور آسیای مرکزی استقبال کرد.

پزشکیان گفت: بر اساس این قرارداد نفت خام مورد نیاز پالایشگاه می تواند توسط ایران تامین شود و فرآورده ها بین دو طرف تقسیم شود.

جنگ ایالات متحده و اسرائیل علیه ایران بر درآمدهای نفتی تهران تأثیر گذاشته است. داده‌های منتشر شده توسط مرکز آمار دولتی ایران در ماه سپتامبر نشان می‌دهد که تولید ناخالص داخلی (GDP) بین 21 مارس تا 20 ژوئن، سه ماهه اول تقویم، 10.1 درصد نسبت به مدت مشابه سال قبل کاهش یافته است.

توانایی تهران برای فروش نفت خام نیز به دلیل محاصره دریایی بنادر ایران توسط ایالات متحده، که در بیشتر زمان جنگ تحمیلی، که در اواخر فوریه آغاز شد، به طرز چشمگیری کاهش یافته است.

بر اساس برآوردهای Kpler و Vortexa، بارگیری نفت خام و میعانات گازی ایران از حدود دو میلیون بشکه در روز در ماه مارس به حدود 740 هزار بشکه در روز در ماه جولای و تنها 220 تا 255 هزار بشکه در روز در ماه اوت کاهش یافت.

TankerTrackers.com در ماه سپتامبر به خبرگزاری رویترز گفت که 29 نفتکش حامل 36.11 میلیون بشکه نفت خام در تنگه هرمز محبوس شده اند. در همین حال، ورتکسا برآورد کرد که کل نفت خام ایران از 135 میلیون بشکه در پایان ژوئیه به 107 میلیون بشکه در اواخر اوت کاهش یافته است.

در میان این چالش ها، ایران در تلاش برای یافتن کشورهای جدیدی برای تجارت نفت با آنها بوده است. به گفته تحلیلگران، کمبود سوخت روسیه حداقل در کوتاه مدت فرصت های جدیدی را برای ایران در آسیای مرکزی باز کرده است.

ایران با هیچ یک از این کشورها مرز مشترک ندارد.

فردریک اشنایدر، کارشناس ارشد غیر مقیم شورای امور جهانی خاورمیانه، گفت: برای رسیدن به تاجیکستان، «نفت و محصولات پالایش شده ایران باید از طریق راه آهن از ترکمنستان و ازبکستان عبور کنند».

برای رسیدن به قرقیزستان، نفت ایران باید از ترکمنستان و ازبکستان نیز عبور کند.

او به الجزیره گفت: «این فرصت [برای ایران] به ادامه حمله اوکراین به پالایشگاه‌های روسیه بستگی دارد، که بعید به نظر می‌رسد، هم با توجه به کاهش توانایی حمله اوکراین و هم با توجه به درخواست دولت آمریکا برای توقف حملات، زیرا فشار زیادی بر بازارهای جهانی نفت وارد می‌کنند».

وی خاطرنشان کرد که دونالد ترامپ رئیس جمهور آمریکا در ماه سپتامبر بارها به همتای اوکراینی خود، ولودیمیر زلنسکی، برای "آتش بس انرژی" با روسیه فشار آورده است، زیرا قیمت گازوئیل در آستانه انتخابات میان دوره ای نوامبر در آمریکا به یک مشکل سیاسی برای ترامپ تبدیل شده است.

او گفت: "این آتش بس ها تا کنون ظرف چند ساعت از بین رفته اند، اما جهت آن مشخص است. هنگامی که حملات متوقف شود، یا زمانی که روسیه نیروگاه های خود را تعمیر کند، سوخت روسیه بدون عوارض گمرکی بر اساس ترتیبات اتحادیه اقتصادی اوراسیا به آسیای مرکزی بازخواهد گشت و ایران برای رقابت بر سر قیمت دچار مشکل خواهد شد."

او گفت که لجستیک همچنین با توجه به واردات نفت به کشورهایی مانند تاجیکستان و قرقیزستان به نفع روسیه است.

بر خلاف ایران، روسیه با هر دو مرز مشترک دارد.

اشنایدر گفت: "درخواست خود تاجیکستان [برای نفت] به حدود 51000 واگن مخزن ریلی نیاز دارد و پالایشگاه اصلی آن در دانگارا هرگز به صورت تجاری در مقیاس عمل نکرده است. در مقابل، روسیه چندین دهه زیرساخت لجستیکی، خطوط لوله، خطوط ریلی و قراردادهای تامین را در منطقه دارد."

اشنایدر گفت که کل تقاضای تاجیکستان حدود 50000 بشکه در روز بود.

اشنایدر گفت: «این نشان می‌دهد که آسیای مرکزی می‌تواند خروجی مفیدی برای گازوئیل و بنزین ایران باشد، اما نمی‌تواند جایگزین بازار چین شود».

وی با بیان اینکه برای تهران، اهمیت آسیای مرکزی به چگونگی توسعه جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران بستگی دارد، افزود که تهران همچنین باید با روسیه که شراکت استراتژیک عمیقی با آن دارد، روابط خوبی داشته باشد.

او گفت: «ایران نمی‌تواند به‌عنوان مشتری‌های روسی بیش از حد تهاجمی دیده شود، بنابراین خود را به‌عنوان یک تأمین‌کننده توقفگاه معرفی می‌کند که باز هم میزان درآمدش را در آنجا محدود می‌کند».

اشنایدر هشدار داد که کشورهای آسیای مرکزی ممکن است تحت تحریم های ثانویه واشنگتن علیه ایران قرار بگیرند.

وی خاطرنشان کرد: از نظر قانونی، تحریم‌های ثانویه ایالات متحده برای هر شرکت یا بانک خارجی که معامله مهمی در نفت ایران انجام می‌دهد اعمال می‌شود و خزانه‌داری در ماه اوت فهرست رفتارهای قابل تحریم را گسترش داد. یکی از مقامات وزارت خزانه‌داری قبلا علنا هشدار داده است که هر کسی در این تجارت «خود را متحمل این خطر می‌شود».

اما اشنایدر گفت که از نظر سیاسی، تحریم دولت های آسیای مرکزی توسط ایالات متحده بعید است.

او گفت: "آسیای مرکزی عرصه یک "بازی بزرگ" جدید بین روسیه، چین و ایالات متحده است و واشنگتن از دهه 1990 سخت‌تر از هر نقطه‌ای دیگر به منطقه علاقه دارد، عمدتا به خاطر مواد معدنی حیاتی‌اش. قزاقستان به تنهایی حدود نیمی از مواد معدنی را که ایالات متحده به عنوان حیاتی طبقه‌بندی می‌کند، از جمله اورانیوم و تنگستن در اختیار دارد.

وی خاطرنشان کرد: تحریم یک دولت آسیای مرکزی به دلیل خرید سوخت از ایران، آنها را مستقیما به روابط نزدیک تر با روسیه و چین سوق می دهد.

در عوض آنچه من انتظار دارم تعیین هدفمند تجار، اپراتورهای ریلی و لجستیکی و بانک‌های کوچکتر است، همراه با فشار بی‌صدا بر بانک‌های گزارش‌دهنده منطقه. این به تنهایی برای افزایش هزینه و کاهش تجارت کافی است، اما به بهای دوبرابر کردن تلاش‌های این کشورها برای جداسازی اقتصادی و مالی از ایالات متحده خواهد بود.»