اجلاس سران بریکس به میزبانی هند از تحرکات جنجالی جلوگیری می کند

هجدهمین اجلاس سران بریکس به میزبانی هند در 12 تا 13 سپتامبر از تعرفه های یکجانبه، تحریم ها و حمایت گرایی در تجارت بین المللی انتقاد کرد، حمایت خود را از چندجانبه گرایی و چندقطبی اعلام کرد و شاهد ابراز نگرانی جدی از افزایش تنش ها در غرب آسیا بود. این اجلاس به دلایل متعددی از نزدیک تحت نظر بود. اولین مورد این بود که آیا اجلاس یک بیانیه مشترک توافقی ارائه خواهد کرد یا خیر. مورد دوم کنجکاوی در مورد اینکه آیا اعضای بریکس به طور جمعی دلار را به عنوان ارز اصلی تجارت بین المللی رد خواهند کرد یا خیر بود.

و سوم، برای اینکه ببینیم در مورد تعرفه های یکجانبه اعمال شده توسط دونالد ترامپ، رئیس جمهور ایالات متحده چه می توان گفت، به خصوص که برزیل و هند، دو عضو موسس بریکس، در سال گذشته قبل از کاهش، با بالاترین نرخ تعرفه 50 درصدی مواجه شدند. این اولین اجلاسی بود که هند از زمان گسترش خود در سال 2024 میزبانی می کرد. حضور رهبران ایران، عربستان سعودی و امارات متحده عربی - کشورهای گرفتار در جنگ در غرب آسیا - در یک میز در دهلی نو نیز سطح نظارت را افزایش داد.

این اجلاس یک سند نتیجه اجماع، "اعلامیه دهلی نو" را تولید کرد. انتظار نمی رفت که این کار را انجام دهد. نشست وزرای خارجه بریکس در ماه مه بدون اجماع به پایان رسید، به ویژه بر سر کلماتی که جنگ ایالات متحده علیه ایران و حملات بعدی تهران به کشورهای خلیج فارس از جمله اعضای بریکس را توصیف می کند. بیانیه دهلی بدون نام بردن از هیچ یک از طرف های درگیر در مناقشه - نه ایالات متحده، اسرائیل، ایران و نه هیچ یک از کشورهای خلیج فارس، نگرانی خود را از وضعیت خاورمیانه ابراز کرد.

این بیانیه «نگرانی عمیق» خود را نسبت به «تداوم تشدید تنش‌ها در خاورمیانه/غرب آسیا» ابراز کرد و خواستار «عمل حداکثری خویشتن‌داری» و «پرهیز از اقداماتی شد که می‌تواند اوضاع را وخیم‌تر کند». این بیانیه از راه حل دو کشوری برای پایان دادن به تنش های اسرائیل و فلسطین حمایت کرد و خواستار توقف آوارگی اجباری فلسطینی ها شد. نظرات درباره فلسطین برای بریکس جدید نیست، اما با توجه به وضعیت کنونی غزه برجسته است.

هیچ اشاره ای به «دلارزدایی» نشد، یعنی اعضای بریکس وابستگی خود را به دلار برای تجارت، تأمین مالی و به عنوان بخشی از ذخایر رسمی کاهش دادند. همچنین هیچ اشاره ای به ارز مشترک بریکس وجود نداشت. اما BRICS تجارت درون گروهی را که با ارزهای محلی انجام می شد، پشتیبان داد. با توجه به اینکه روسیه و ایران تحت چندین لایه تحریم هستند که تجارت با دلار یا یورو را ممنوع می کند، تعجب آور نیست. کشورهایی مانند هند که در پی بحران غرب آسیا از روسیه نفت می‌خرند، پرداخت هزینه خرید نفت را با مشکل مواجه کرده‌اند.

این احتمال که بریکس بتواند دلار را به عنوان یک ارز تجاری بین المللی کنار بگذارد، آن را در تیررس دولت ترامپ قرار داده است. برجام به عنوان وزنه تعادلی در برابر نهادهای تحت رهبری غرب و بستری برای ایجاد نظم بین المللی جایگزین به ویژه با توجه به حضور کشورهایی مانند چین و روسیه تلقی شده است. هند به نوبه خود تصریح کرده است که «غیرغربی» است اما «ضدغربی» نیست. مشارکت در BRICS، مانند انجمن چهارگانه استرالیا-ژاپن-ایالات متحده-هند، استراتژی چند همسویی هند را در دنیای نامشخص تقویت می کند.

در افتتاحیه اجلاس، نارندرا مودی، نخست وزیر هند، با اشاره به این نکته تاکید کرد که این گروه به دنبال "نه علیه کسی، بلکه با رویکردی است که همه را همراهی کند." در دهلی نو، بریکس در بیانیه «تعهد خود به تقویت چندجانبه گرایی و چندقطبی و حمایت از قوانین بین المللی» را تکرار کرد. در این بیانیه آمده است که "تکثیر اقدامات محدود کننده تجارت" تجارت جهانی را تهدید کرده و زنجیره تامین جهانی را مختل کرده و در عین حال باعث ایجاد عدم اطمینان در فعالیت های اقتصادی و تجاری بین المللی شده است.

در ادامه این بیانیه آمده است: «ما نگرانی‌های جدی خود را در مورد افزایش تعرفه‌های یک‌جانبه و اقدامات غیرتعرفه‌ای که تجارت را مخدوش می‌کند و با قوانین سازمان تجارت جهانی ناسازگار است، ابراز می‌کنیم.» مودی در سخنان افتتاحیه خود گفت که برجام باید اصلاحات جهانی را ترسیم کند تا بتواند صدای بلندتری را برای کشورهای در حال توسعه در تصمیم گیری جهانی ایجاد کند. او گفت که "هرم امتیاز" باید به "سکوی مشارکت" تغییر یابد. تضمین مشارکت برابر در شکل دادن به قوانین جهانی آینده از اهمیت بالایی برخوردار است.

هوش مصنوعی، فضای سایبری، فضای ماورای جو، بیوتکنولوژی و فناوری‌های حیاتی نه تنها فرصت‌های آینده را شکل می‌دهند، بلکه قوانینی را که بر آینده حاکم خواهند شد، شکل می‌دهند. BRICS به عنوان تأثیرگذارترین گروه جهان برای همکاری بین بازارهای نوظهور و کشورهای در حال توسعه.

او از BRICS خواست تا همکاری در زمینه هوش مصنوعی را تقویت کند و توسعه، همکاری و به اشتراک گذاری منبع باز را تشویق کند. او از کشورهای بریکس دعوت کرد تا در سازمان همکاری هوش مصنوعی جهانی که مقر آن در شانگهای است که در ماه ژوئیه تأسیس شد و به عنوان تلاش چین برای شکل دادن به حکمرانی جهانی هوش مصنوعی و رقیب Pax Silica ایالات متحده تلقی شد، شرکت کنند. شی همچنین گفت که پکن مایل است با کشورهای بریکس برای ایفای "نقش لازم" در برقراری صلح در خاورمیانه همکاری کند.

شی، در انتقادی پنهان از آمریکا که در دوران ترامپ از پیمان‌های مربوط به تغییرات آب و هوایی و بسیاری از سازمان‌های بین‌المللی خارج شده است، گفت: «ما باید با خروج از سازمان‌ها، شکستن پیمان‌ها و شروع دوباره با ایجاد مکانیسم‌های جداگانه مخالفت کنیم». بنابراین، جدا از یک سند 140 پاراگرافی پرمخاطب، هند در هجدهمین اجلاس بریکس چه دستاوردی داشت؟ سی راجا موهان، تحلیلگر امور امنیتی در 13 سپتامبر در یک مقاله نظری نوشت: «موفقیت دیپلماتیک دهلی نو در «کسالت‌آور» نگه داشتن بریکس در میانه «افراط در لفاظی درباره تغییرات رادیکال جهانی» است.

او نوشت: «اعلامیه بر تنوع سیاسی مجمع تاکید می‌کند و مفهوم جنگ صلیبی ایدئولوژیک علیه غرب را از بین می‌برد - جنگی که برخی از حامیان بریکس می‌خواهند و بسیاری از منتقدان آن تصور می‌کنند در حال حاضر در جریان است.» وی افزود: "دستاورد اصلی این اجلاس تاکید بر یک گزاره ساده تر است: جهانی تکه تکه تر نیازمند همکاری عملی بیشتر، نه کمتر، بین کشورهای بزرگ است. تاکید بر اصلاح نظم بین المللی است نه تخریب آن."

Happymon Jacob، موسس و مدیر شورای تحقیقات استراتژیک و دفاعی، معتقد است که "برجام قوی هند را در سمت خصمانه ایالات متحده و متحدانش قرار می دهد، در زمانی که مهمترین روابط هند با آنها است." در اوایل سال جاری، هند با اتحادیه اروپا قرارداد تجارت آزاد منعقد کرد. و علیرغم همه نارضایتی‌هایش، ایالات متحده یکی از شرکای تجاری برتر هند با تجارت دوجانبه به ارزش تقریبی 239.6 میلیارد دلار در سال 2025 است. «برجام برای پوشش ریسک و برای نزدیک نگه داشتن دشمنان مفید است، به ویژه زمانی که دوستان در حال اقدام هستند.

این یک پلتفرم پیام رسانی و یک گروه فشار است که رهبران با دیدگاه های بسیار متفاوت را به یک اتاق می آورد، جایی که برخی از این اختلافات در صورت عدم حل و فصل مورد بحث قرار می گیرند. اعضای آن علیرغم درجات مختلف اختلافاتشان با نظم تحت رهبری ایالات متحده هستند و از این گروه برای اعمال فشار بر ایالات متحده برای دستاوردهای فردی خود استفاده می کنند - لفاظی در علنی و مذاکرات در خصوصی.

شاید دستاورد واقعی برای هند این بود که توانست قدرت تشکیل جلسه خود را نشان دهد. موفق شد نمایندگانی از ایران، امارات و عربستان سعودی را در یک رویداد و در یک اتاق جذب کند. آیا این به هند اعتبار می دهد تا به یک میانجی احتمالی در درگیری های آینده تبدیل شود؟ شاید اگر هند بخواهد. در حال حاضر، اجلاس بریکس دهلی نو مکانی را برای سران ایران و امارات برای گفتگوی رو در رو فراهم کرده است. این که هند اعلامیه دهلی نو را با اجماع مدیریت کرد نیز قابل توجه است. بریکس همچنین به هند فرصتی برای همسویی مجدد موضع خود در برابر ایران داد.

در آغاز جنگ ایران و آمریکا، هند در کنار اسرائیل قرار داشت، اما دهلی نو متعاقبا مسیر خود را اصلاح کرد و دیدار مودی و پزشکیان، رئیس‌جمهور ایران در حاشیه اجلاس سازمان همکاری شانگهای در بیشکک در 31 اوت بخشی از این استراتژی بود. ملاقات مودی با پزشکیان در دهلی نو در 11 سپتامبر این گفتگو و اصلاح مسیر را بیشتر کرد. جالب اینجاست که پزشکیان تنها رهبر در میان همه کسانی بود که از دروپادی مورمو رئیس جمهور هند تماس گرفت.

تمرکز هند بر موضوعات مهم برای جنوب جهانی با تلاش های این کشور برای قرار دادن خود به عنوان صدای خود مطابقت دارد. بریکس از آنجایی که گروهی متنوع است، اجماع بر سر همه مسائل دشوار خواهد بود. بهترین کاری که هند می تواند انجام دهد دور کردن این گروه از رقابت های قدرت های بزرگ است که به نظر می رسد با نشست دهلی به آن دست یافته است.