اخبار جعلی در آفریقا: در عصر اطلاعات نادرست، چه کسی تصمیم می‌گیرد چه چیزی درست باشد؟

اطلاعات نادرست تهدیدی برای دموکراسی در سراسر جهان است: یک پیام اغراق آمیز WhatsApp، یک ویدیوی دستکاری شده TikTok یا یک هشدار آشکار اخبار فوری در فیس بوک، همگی می توانند مردم را در آفریقا و فراتر از آن - به ویژه در آستانه انتخابات - گمراه کنند.

از آنجایی که هوش مصنوعی دستکاری تصاویر، صداها و ویدیوها را به طور فزاینده ای آسان می کند، کشورهای بیشتری در تلاش هستند تا جمعیت خود را به مهارت هایی برای شناسایی و مقابله با اخبار جعلی مجهز کنند.

اما آیا این تلاش‌ها واقعا برای افزایش آگاهی است، یا دولت‌های خاصی از این مبارزه برای کنترل افکار عمومی، خاموش کردن صداهای مخالف و گمراه کردن مردم - چه از داخل و چه از خارج از این کشورها- استفاده می‌کنند؟

دنی مادرید مورالس، مدرس روزنامه نگاری در دانشگاه شفیلد، معتقد است که دولت های آفریقایی باید به طور قابل توجهی تلاش های خود را برای مبارزه با منابع اطلاعات نادرست و اطلاعات نادرست افزایش دهند.

او به دویچه وله گفت که "کشورهای بسیار کمی وجود دارند - اگر وجود داشته باشند - که واقعا کار خوبی انجام می دهند" تا بر نفوذ اخبار جعلی غلبه کنند.

در همین حال، او همچنین خاطرنشان می کند که ابتکارات جامعه مدنی در کشورهای مختلف آفریقایی نیز وجود دارد که به اطلاع مردم در مورد خطرات چنین روایت های نادرستی کمک می کند.

به عنوان مثال در آفریقای جنوبی، سازمان هایی مانند آفریقا چک و نظارت بر رسانه آفریقا با یکدیگر همکاری می کنند تا تأثیر اخبار جعلی بر انتخابات را برجسته کنند. ائتلاف های مشابه در جمهوری دموکراتیک کنگو (DRC) و سنگال نیز وجود دارد.

با این حال، این ابتکارات بیشتر بر مبارزه با اطلاعات نادرست در طول دوره های انتخابات متمرکز است. در بقیه مواقع، آنها معمولا فاقد بودجه و تعامل پایدار با جامعه مدنی برای ادامه ایجاد تغییر هستند.

همچنین تلاش‌های عمدی توسط برخی از دولت‌ها برای مقابله با اخبار جعلی وجود دارد. برخی اجازه می دهند این اتفاق بیفتد در حالی که برخی دیگر عمدا در گسترش این موضوع شرکت می کنند.

مادرید مورالس بین سه نوع اطلاعات نادرست در این زمینه تمایز قائل می‌شود: کلاهبرداری‌ها و طرح‌های مشابهی وجود دارد که به گفته او، برخی از دولت‌ها به اندازه کافی در مبارزه با آن‌ها ناکام می‌مانند و مردم را در معرض آسیب‌های مالی قرار می‌دهند.

او می افزاید که عملیات نفوذ خارجی خاصی نیز وجود دارد که تلاش می کند افکار عمومی را از خارج از یک کشور و در بسیاری از موارد خارج از قاره تحت تاثیر قرار دهد.

او توضیح می دهد که در نهایت، کمپین های اطلاعات نادرست سیاسی وجود دارد که از داخل یک کشور سرچشمه می گیرد.

مادرید مورالس می گوید: «دولت ها به خصوص به دسته سوم علاقه مند هستند.

او تاکید می کند که چگونه در کشورهایی مانند بورکینافاسو و مالی، دولت های نظامی رسانه ها را تعطیل کرده اند، روزنامه نگاران را تحت تعقیب قرار داده اند و خبرنگاران خارجی را اخراج کرده اند تا آزادی بیان را ساکت کنند.

به نظر او، این دولت های حکومتی در درجه اول به فکر جلوگیری از انتشار اطلاعات منفی یا نادرست درباره خود هستند.

برای مشاهده این ویدیو لطفا جاوا اسکریپت را فعال کنید و به مرورگر وب که از ویدیوی HTML5 پشتیبانی می کند ارتقا دهید.

در همین حال، به نظر می رسد که قدرت های خارجی نیز نقش قابل توجهی در شکل دادن به افکار عمومی در سراسر این قاره دارند.

Afrobarometer، یک شبکه تحقیقاتی پان آفریقایی، تأثیر بازیگران بین المللی را از نظر تأثیر آنها بر این قاره بررسی کرد.

این مطالعه نشان داد که بیش از 60 درصد از پاسخ دهندگان تأثیر سیاسی و اقتصادی چین را مثبت می بینند. پس از آن 52 درصد برای ایالات متحده بود.

هر دو کشور سابقه استعماری گذشته در آفریقا ندارند، اگرچه آنها در حال حاضر با تمرکز بر پروژه‌های زیربنایی برای دستیابی به دستاوردهای اقتصادی رقابت می‌کنند - تا حدی برای حفظ این برداشت تا حد زیادی خیرخواهانه.

با این حال، برداشت ها از دیگر قدرت های استعماری سابق به طور قابل توجهی بسته به عواملی مانند تأثیر بی عدالتی های گذشته متفاوت بود: برای مثال، در کشورهای فرانسوی زبان، تنها 34 درصد از پاسخ دهندگان به نفوذ مداوم فرانسه به طور مثبت نگاه کردند.

در همین حال، کومی آموونو از Afrobarometer به دویچه وله گفت که چنین نگرش‌هایی لزوما نتیجه کمپین‌های تبلیغاتی هدفمند نیست، بلکه ناشی از این است که دولت‌های آفریقایی به برداشت‌های منفی اجازه می‌دهند در مسیر خود قرار بگیرند.

در برخی از کشورها، پروژه های توسعه رسانه ای وجود دارد که سعی می کند مردم را آموزش داده و آنها را به فکر کردن برای خود تحریک کند.

غنا، سازمان غیردولتی Penplusbytes "کاروان امید" را اداره می کند - پروژه ای که آژانس توسعه آلمان GIZ و DW Akademie پشتیبانی می کند.

این کمپین موبایلی آموزش سواد رسانه ای را از طریق تئاتر، تمرین های ایفای نقش، بحث های عمومی و ویدئوها به زبان های محلی به جوامع روستایی می آورد. این ابتکار تا به امروز توانسته است به 3000 نفر در پنج ولسوالی برسد.

این کمپین همچنین شامل چهره های مورد اعتماد جامعه است، زیرا مطالعات نشان می دهد که مردم محلی بیشتر به افرادی که شخصا می شناسند - به ویژه رهبران سنتی روستا و نمایندگان جامعه اعتماد دارند.

ربکا آووسو از Penplusbytes، که به توسعه این پروژه کمک کرد، به دویچه وله گفت که "اطلاعات باید قبل از اینکه مردم آن را باور کنند یا منتقل کنند، تأیید شود. این امر به ویژه برای کسانی که تلفن هوشمند ندارند یا تحصیلات رسمی محدودی دارند، مهم است."

ابتکارات در آفریقای جنوبی رویکرد مشابهی دارند: این کشور خانه آفریقای چک است - یکی از شناخته شده ترین ابتکارات بررسی واقعیت در این قاره.

این سازمان از مدارس بازدید می‌کند و به کلاس‌ها نحوه شناسایی تصاویر دستکاری شده، تأیید منابع و مقابله با اطلاعات نادرست در گروه‌های واتس‌اپ را آموزش می‌دهد.

با این حال، مادرید مورالس می‌گوید که چنین برنامه‌های سواد رسانه‌ای نیز می‌تواند جنبه منفی داشته باشد. او با اشاره به تحقیقات انجام شده در آفریقای جنوبی، تأکید می‌کند که در حالی که برخی از جوانان مصرف‌کنندگان باهوش‌تر اطلاعات می‌شوند، برخی دیگر در نهایت تقریبا به هر منبعی اعتماد خود را از دست می‌دهند و در نتیجه عدم آگاهی کامل در مورد پیشرفت‌های مهم را به همراه دارد.

در سایر بخش‌های این قاره، مقاومت بیشتری در برابر چنین طرح‌های سواد رسانه‌ای وجود دارد - عمدتا توسط دولت‌های خودشان.

در سال 2026، مؤسسه بین المللی سواد رسانه ای و اطلاعاتی (IMILI) در ابوجا پایتخت نیجریه تحت نظارت یونسکو افتتاح شد و ماموریت آن ترویج تحقیق، آموزش و همکاری بین المللی در طرح های سواد رسانه ای است.

دولت گفته است که قصد دارد نقشی پیشرو بین المللی در آفریقا در مبارزه با اخبار جعلی ایفا کند. با این حال، گروه های حقوق مدنی می گویند که دولت اغلب مرز بین مبارزه واقعی با اطلاعات نادرست و خاموش کردن مخالفان عمومی در کشور را محو می کند.

در کنیا نیز نگرانی‌های مشابهی وجود دارد: شورای رسانه‌ای کنیا نقش حمایت از روزنامه‌نگاران و طرح‌های بررسی حقایق را بر عهده دارد.

با این حال، دامنه عملیات آن محدود است، زیرا سازمان برای ادامه فعالیت از قوانین کشور تبعیت می کند - به ویژه قوانینی که ظاهرا برای هدف قرار دادن انتشار اطلاعات نادرست طراحی شده است.

برعکس، این قوانین بیشتر مورد بررسی قرار گرفته‌اند، زیرا می‌توان از دیدگاه‌های سکوت علیه دولت نیز سوءاستفاده کرد.

مادرید مورالس می گوید که در چنین شرایطی، باید نهادهای نظارتی مستقلی وجود داشته باشد تا اطمینان حاصل شود که مردم به دلیل ترس از انتقام، از ابراز افکار عمومی خودداری نمی کنند.

در همین حال، در موزامبیک، مؤسسه رسانه ای MISA نیز مجموعه ای از ابتکارات راستی آزمایی مانند MISACheck را راه اندازی کرده است. این برنامه برای آموزش روزنامه نگاران جوان و فعالان اجتماعی در زمینه تکنیک های راستی آزمایی طراحی شده است.

اولیویا ماسانگو، معاون MISA، می‌گوید با این حال تلاش‌های چنین گروه‌های جامعه مدنی ممکن است مانند قطره‌ای در اقیانوس به نظر برسد.

ماسانگو به ویژه از نحوه برخورد مقامات دولتی با اطلاعات نادرست انتقاد می کند: او به دویچه وله گفت: «زمانی که چیزی ناخوشایند می شود، دولت ... منافع عمومی را مورد استناد قرار می دهد، اما در نهایت اغلب تنها از آنچه مناسب است، یا آنچه را که برایش ناراحت کننده می بیند، محافظت می کند.

به عنوان مثال، او قطعی اینترنت را به دلیل حفظ امنیت عمومی ذکر می کند.

او هشدار می دهد: «مبارزه با اطلاعات نادرست نباید به معنای جرم انگاری عقاید، انتقاد یا کار روزنامه نگاری باشد.

در همین حال، کشورهای آفریقایی بیشتر و بیشتری به امید اتخاذ مکانیسم هایی برای مبارزه با اخبار جعلی به اروپا روی می آورند.

مراکش و سنگال از جمله نمونه هایی هستند که قوانین پیشنهادی از استانداردهای اتحادیه اروپا الهام گرفته شده است. مادرید- مورالس با این حال تأکید می کند که در حالی که از قوانین قوی اتحادیه اروپا در نبرد با اطلاعات نادرست پیروی می کند، همچنین باید مکانیزم های نظارتی و اجرایی مستقل برای کارکرد آنها وجود داشته باشد.

در مورد سنگال و مراکش، این موارد هنوز مشخص نشده است.

ربکا آووسو همچنین نگران چنین تلاش‌هایی است که حفره‌ها را برای دولت‌ها حفظ می‌کند و در صورت لزوم: «ما نمی‌خواهیم قوانینی که برای مبارزه با اطلاعات نادرست طراحی شده‌اند، به ابزاری برای ساکت کردن افرادی تبدیل شوند که تصمیم‌های دولت را زیر سوال می‌برند یا نظرات مشروع را ابراز می‌کنند».