از آنکارا تا آنکارا: 34 سال همکاری ترک ها

پایان جنگ سرد و به دنبال آن فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، نقطه عطفی برای ترکیه در بازتعریف و توسعه روابط خود با جمهوری‌های ترک آسیای مرکزی و قفقاز بود. ترکیه اولین کشوری بود که استقلال جمهوری های ترک آسیای مرکزی را به رسمیت شناخت.

در حالی که سیاست های آنکارا در قبال منطقه در بحبوحه ابهاماتی که پس از پایان نظم دوقطبی شکل گرفت، کشورهای آسیای مرکزی به نوبه خود زمینه هایی مانند ملت سازی، گذار به اقتصاد بازار و اصلاحات اقتصادی را در این فرآیند در اولویت قرار دادند. روابط بین کشورهای منطقه در آن دوره اولیه پس از استقلال هنوز به طور کامل شکل نگرفته بود.

سی و پنج سال پس از استقلال جمهوری های آسیای مرکزی، هم نظام بین الملل و هم سیاست خارجی ترکیه به طور قابل توجهی تغییر کرده است. از آنجایی که نظم پس از جنگ سرد جای خود را به رقابت چند قطبی و ابتکارات منطقه‌ای بزرگتر داده است، آنکارا سیاست خارجی را اتخاذ کرده است که تأکید فزاینده‌ای بر همکاری‌های منطقه‌ای، به هم پیوستگی اقتصادی، و استراتژی‌های قدرت نرم دارد - سیاستی که در این چارچوب، چند بعدی، فعال، و به دنبال خودمختاری است. این تغییر با تعمیق همکاری میان کشورهای آسیای مرکزی همزمان شده است.

برای مثال، برخی از جمهوری‌های آسیای مرکزی - مانند ازبکستان و قرقیزستان - اکنون می‌توانند تنها با استفاده از کارت شناسایی ملی خود به کشورهای یکدیگر سفر کنند. علاوه بر این، آنها با برداشتن گام های سازنده برای حل و فصل برخی اختلافات آبی و مرزی، به اهمیت همکاری های منطقه ای پی برده اند. بنابراین سازمان کشورهای ترک (OTS) اهمیت و شتاب استراتژیک خود را در میان این روند گسترده و فراگیر دگرگونی به دست آورده است.

در همین راستا، سیزدهمین اجلاس سران سازمان کشورهای ترک که در تاریخ 29 تا 30 اکتبر 2026 در آنکارا با موضوع «قرن ترکی: وحدت در زبان، اندیشه و کردار» برگزار شد، نقطه عطفی در نهادینه شدن این سازمان بود. روند اجلاس سران کشورهای ترک زبان که در اواخر اکتبر 1992 در آنکارا آغاز شد، پایه های گفتگوی منظم سیاسی و اعتماد متقابل بین کشورها را ایجاد کرد. متعاقبا، قرارداد نخجوان که در سال 2009 امضا شد، این اراده سیاسی را به یک ساختار نهادی دائمی تبدیل کرد.

سرانجام، در اجلاس 2021 استانبول، نام شورای ترک به سازمان کشورهای ترک تغییر یافت و "چشم انداز 2040 جهان ترک" به تصویب رسید. این نشانه مشخصی بود که سازمان بسیار فراتر از یک نهاد نمادین شده بود. زمان اجلاس سران آنکارا - 29 تا 30 اکتبر - نیز اهمیت خاص خود را داشت زیرا روز افتتاحیه با روز جمهوری ترکیه مصادف شد و عبارت "احترام به گذشته، میراثی برای آینده" را به ذهن متبادر کرد. بنابراین، چرا نشست سران آنکارا مهم است و چه سهمی در این روند داشته است؟ مقاله 163 آنکارا دی

بیانیه، نتیجه اصلی اجلاس 2026 است که به عنوان یک همکاری اولویت دار در زمینه های دفاعی، امنیت سایبری، تجارت، انرژی، آموزش و حمل و نقل مشخص شده است. با این اجلاس، ترکیه ریاست دوره ای را از آذربایجان بر عهده گرفت. در تصدی ریاست دوره ای، وظیفه اصلی ترکیه این است که اراده سیاسی بیان شده در اجلاس سران را به برنامه های اقدام محور و نتایج قابل اندازه گیری در سال آینده تبدیل کند.

یکی از قابل توجه ترین پیشنهادات در این اعلامیه، ایجاد دانشکده صنایع دفاعی OTS است که به میزبانی ترکیه مطابق با نقشه راه صنعت دفاعی توافق شده در باکو در 1 اکتبر برگزار می شود. در خصوص امنیت سایبری نیز خواستار تسریع رایزنی در شورای امنیت سایبری و تفاهم نامه شدند. حمل و نقل یکی دیگر از موضوعات کلیدی این اجلاس بود.

این بیانیه به کریدور میانی متصل کننده آسیای مرکزی و اروپا، استفاده کارآمدتر از راه آهن باکو- تفلیس- قارص، راه آهن چین- قرقیزستان- ازبکستان در حال ساخت و کریدور زنگزور اشاره کرد. رئیس جمهور قزاقستان قاسم جومارت توکایف از راه اندازی کابل فیبر نوری ترانس خزر بین قزاقستان و آذربایجان خبر داد که برای سایر کشورهای ترک نیز باز است. این به عنوان نمونه ای از چگونگی تحقق دستور کار مورد بحث در میدان عمل می کند.

در همین حال، برنامه "دنیای ترک 100" ازبکستان که شامل 100 پروژه سرمایه گذاری مشترک و صنعتی است که مواد معدنی حیاتی و فناوری سبز را پوشش می دهد، نیز سطحی از جدیت را نشان می دهد. فراخوان تکمیل فاز تولید و تسریع پرتاب ماهواره 12U OTS-SAT CubeSat که به طور مشترک توسعه داده شده است، یکی از اولین گام های ملموس این سازمان در بخش فضایی است. موضوع سفرهای منطقه ای مهمترین موضوع مورد علاقه شهروندان کشورهای عضو OTS در این اجلاس بود.

شوکت میرضیایف رئیس جمهور ازبکستان خواستار انعقاد یک توافقنامه چندجانبه در مورد سفرهای متقابل بین کشورهای عضو OTS، استفاده گسترده تر از کارت شناسایی در گذرگاه های مرزی، و ساده سازی مراحل مرزی و مدت اقامت در کشورهای میزبان شد. علاوه بر این، میرضیایف پیشنهاد ایجاد «اتحاد گردشگری کشورهای ترک زبان» را داد. این ایده جدید نیست: در یک نشست غیررسمی که در ماه مه در ترکستان برگزار شد، OTS اعلام کرد که با حمایت قزاقستان و ازبکستان بر روی یک پروژه "کارت شناسایی ترک" کار می کند.

به عبارت دیگر، درخواست برای گام‌های مشخص در جهت ایجاد «شنگن ترکی» تکرار شده است. در حوزه «وحدت زبانی»، رجب طیب اردوغان، رئیس جمهور ترکیه، توسعه یک پلتفرم تجارت دیجیتال مشترک و مدل زبانی بزرگ برای زبان های ترکی را پیشنهاد کرد. علاوه بر این، میرضیایف پیشنهاد ایجاد فرهنگ لغت مشترک زبانهای ترکی را ارائه کرد. نتایج سازمانی اجلاس نیز بسیار قابل توجه است.

میروخید عظیم اف معاون وزیر خارجه ازبکستان به عنوان دبیرکل جدید OTS منصوب شد و جایگزین Kubanychbek Omuraliev شد. ازبکستان میزبان اجلاس بعدی در سال 2027 خواهد بود، در حالی که قرقیزستان درخواست کرده است تا یک اجلاس غیررسمی در همان سال برگزار کند. در مورد گسترش، فراخوان میرضیایف برای فرمت «OTS Plus» و پیشنهاد توکایف برای دعوت از روسیه برای شرکت در این قالب یا به عنوان ناظر توجه را جلب کرد، هرچند تصمیمی اعلام نشده است. نشست سران آنکارا سازمانی را به نمایش می گذارد که گام های بلند خود را یافته است.

در یک جلسه، OTS به موضوعاتی از دفاع و فضا گرفته تا تجارت، انرژی و حتی آزادی سفر شهروندان پرداخت. برای رهبرانی که برای اولین بار در سال 1992 در آنکارا گرد هم آمدند، حتی تصور چنین طیف وسیعی از موضوعات دشوار بود. پایه‌ها در حال حاضر قابل مشاهده هستند: نقشه راه مشترک صنایع دفاعی، ماهواره CubeSat آماده پرتاب، خط فیبر نوری که قزاقستان و آذربایجان را به هم متصل می‌کند، و یک توافقنامه سفر پیشنهادی بر اساس مدلی که قبلا بین ازبکستان و قرقیزستان در حال کار است.

صندوق سرمایه گذاری ترکیه و کریدور میانه – که ازبکستان برای آن پیشنهاد داده است منابع خود را به برنامه «دنیای ترک 100» هدایت کند – راه های عملی برای رشد این اهداف ارائه می دهد. محیط سیاسی نیز به همان اندازه مهم است: برنامه منظم اجلاس سران که همچنان کشورهای عضو را پای میز مذاکره می آورد، دبیرکلی جدید از ازبکستان، و ریاست دوره ای که اکنون به ترکیه رسیده و با شتابی تازه در حال بازگشت است. منبع دیگر خوش بینی در خاستگاه تاریخی آنها نهفته است.

بر خلاف کشورهای اروپایی که فرآیند ادغام را پس از قرن‌ها رقابت بین‌دولتی و جنگ‌های مخرب آغاز کردند، کشورهای عضو OTS میراثی از خصومت عمیق در سطح دولتی ندارند. آنها دارای میراث مشترک طولانی، پیوندهای زبانی و فرهنگی نزدیک، و خاطرات تاریخی متداخل هستند - پایه ای که ادغام اروپا با هزینه های گزاف ایجاد کرده است. اگرچه OTS سازمانی بسیار جوان‌تر از اتحادیه اروپا است، این نقطه شروع نشان می‌دهد که با رشد نهادهای آن، می‌تواند به آرامی به سمت یکپارچگی عمیق‌تر حرکت کند.