از برجام تا جنگ ایران و آمریکا؛ چرا اروپا به حاشیه دیپلماسی رانده شده است؟
اروپا که زمانی از معماران توافق هستهای ایران بود، چگونه به حاشیه دیپلماسی تهران و واشنگتن رانده شد؟ آیا رویکرد دونالد ترامپ به متحدان اروپایی در این تحول نقش داشته است؟ چرا اروپا با وجود تحمل هزینههای سنگین اقتصادی و سیاسی جنگ ایران و آمریکا، نفوذ محدودی بر روند پایان آن دارد؟
۲۰ ژوئن ۲۰۲۵، در میانه جنگ دوازده روزه ایران و اسرائیل وزیران خارجه فرانسه، آلمان و بریتانیا به همراه کایا کالاس، مسئول سیاست خارجی اتحادیه اروپا در ژنو با عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران دیدار کردند. اروپاییها امیدوار بودند که با گشودن مسیری دیپلماتیک، مانع گسترش جنگ و ورود مستقیم آمریکا به درگیری شوند. اما تنها حدود یک روز و نیم بعد، بمبافکنهای آمریکایی تاسیسات هستهای ایران در فردو، نطنز و اصفهان را هدف قرار دادند.دونالد ترامپ حتی در روز برگزاری نشست ژنو، تلاشهای اروپاییها را کماهمیت جلوه داده بود. رئیس جمهوری آمریکا در پاسخ به پرسشی درباره نقش اروپا گفت که ایران میخواهد با واشنگتن مذاکره کند و اروپا نمیتواند در این مسئله کمکی کند.این رویداد تصویری روشن از تغییر جایگاه اروپا در دیپلماسی مربوط به ایران ارائه میدهد. اروپایی که در سال ۲۰۱۵ یکی از معماران توافق هستهای بود، یک دهه بعد نتوانست ابتکار دیپلماتیک تاثیرگذاری برای حل بحران داشته باشد.اکنون در نوامبر ۲۰۲۶ با ادامه درگیری ایران و آمریکا، نقش اصلی میانجیگری در اختیار کشورهایی مانند قطر و پاکستان قرار گرفته است. این در حالیست که اروپا و شهروندان آن همچنان با پیامدهای اقتصادی و امنیتی جنگ دستوپنجه نرم میکند.چگونه اروپا از بازیگری محوری در مذاکرات هستهای ایران به موقعیتی رسیده که نه در تصمیمهای نظامی آمریکا نقش تعیینکنندهای دارد و نه در مذاکرات پایان جنگ جایگاهی در اختیار گرفته است؟برای پاسخ به این پرسش باید به بیش از دو دهه دیپلماسی اروپا، وابستگی اقتصادی و امنیتی آن به آمریکا و تغییر رویکرد واشنگتن در دوران ریاستجمهوری دونالد ترامپ بازگشت.از ۲۰۰۳ تا ۲۰۱۵؛ چگونه اروپا به بازیگر اصلی مذاکرات هستهای ایران تبدیل شد؟ابتکار دیپلماتیک اروپا در پرونده هستهای ایران به سال ۲۰۰۳ بازمیگردد، زمانی که فرانسه، آلمان و بریتانیا مذاکراتی را با تهران آغاز کردند تا از تبدیل اختلافات هستهای به یک بحران امنیتی گسترده جلوگیری کنند.در اکتبر همان سال وزیران خارجه سه کشور اروپایی به تهران سفر کردند و مذاکرات آنها به توافق سعدآباد انجامید. ایران پذیرفت تا با آژانس بینالمللی انرژی اتمی همکاری بیشتری داشته باشد و فعالیتهای غنیسازی را بهطور داوطلبانه تعلیق کند.در نوامبر ۲۰۰۴ نیز توافق پاریس با هدف ادامه تعلیق و دستیابی به راهحلی بلندمدت منعقد شد. اگرچه این توافقها در نهایت پایدار نماندند، اما اروپا توانست مسیر دیپلماسی را باز نگه دارد و از همان آغاز، نقش مهمی در تعیین چارچوب گفتوگوها ایفا کند.در سالهای بعد، با مشارکت آمریکا، روسیه و چین، مذاکرات در قالب گروه ۱+۵ ادامه یافت. مسئولان سیاست خارجی اتحادیه اروپا، از خاویر سولانا و کاترین اشتون تا فدریکا موگرینی، نیز مسئولیت هماهنگی میان طرفها را بر عهده گرفتند.برای اتحادیه اروپا مذاکرات هستهای ایران فرصتی بود تا نشان دهد که توانایی ایفای نقش مستقل و موثر در حل یکی از پیچیدهترین بحرانهای امنیتی جهان را دارد.اما با وجود سالها مذاکره اروپاییها نتوانستند بهتنهایی به توافقی جامع دست یابند. دلیل اصلی فقط اختلافات فنی بر سر برنامه هستهای نبود، بخش مهمی از فشارهای اقتصادی علیه ایران از سوی آمریکا اعمال میشد و رفع آنها نیز به تصمیم واشنگتن بستگی داشت.اروپا میتوانست پیشنهادهای دیپلماتیک ارائه دهد، میان طرفها میانجیگری کند و مذاکرات را زنده نگه دارد، اما بدون مشارکت مستقیم آمریکا نمیتوانست مهمترین خواسته اقتصادی ایران یعنی رفع موثر تحریمها را تضمین کند.برجام، نقطه اوج دیپلماسی اروپا که بدون مشارکت مستقیم آمریکا ممکن نشدنقطه عطف مذاکرات در سال ۲۰۱۳ رقم خورد، زمانی که گفتوگوهای مستقیم و محرمانه ایران و آمریکا در عمان وارد مرحله جدیتری شد.این تماسها از پیش آغاز شده بود اما انتخاب حسن روحانی به ریاست جمهوری ایران و آمادگی دولت باراک اوباما برای مذاکره مستقیم زمینه پیشرفت سریعتر گفتوگوها را فراهم کرد.در سپتامبر ۲۰۱۳، محمدجواد ظریف و جان کری، وزیران خارجه وقت ایران و آمریکا، در نیویورک دیدار کردند. دو ماه بعد، توافق موقت ژنو به دست آمد و سرانجام در ۱۴ ژوئیه ۲۰۱۵، ایران و شش قدرت جهانی به توافق جامع هستهای یا برجام رسیدند.برجام را میتوان یکی از برجستهترین موفقیتهای دیپلماتیک اتحادیه اروپا دانست. توافقی که پس از بیش از یک دهه مذاکره حاصل شد، محدودیتهای گستردهای بر برنامه هستهای ایران اعمال میکرد و در مقابل، زمینه رفع تحریمهای مرتبط با برنامه هستهای را فراهم میساخت.اروپا در ایجاد و حفظ چارچوب چندجانبه، مدیریت مذاکرات و تدوین توافق نقش محوری داشت و به یکی از موفقترین تلاشهای دیپلماتیک اروپا تبدیل شد.اما این موفقیت یک واقعیت دیگر را نیز آشکار کرد: دستیابی به توافق نهایی، بدون تفاهم مستقیم تهران و واشنگتن امکانپذیر نبود.در واقع اروپا توانست مذاکرات را آغاز و مدیریت کند، اما هنگامی که ایران و آمریکا بر سر مسائل اصلی، بهویژه محدودیتهای هستهای و رفع تحریمها، به تفاهم رسیدند، راه توافق نهایی باز شد.برجام به این ترتیب هم اوج قدرت دیپلماتیک اروپا بود و هم نشانهای از محدودیت آن، محدودیتی که سه سال بعد، با خروج آمریکا از توافق، آشکارتر شد.وقتی اروپا نتوانست از بزرگترین دستاورد خود محافظت کنددر هشتم مه ۲۰۱۸، دونالد ترامپ خروج یکجانبه آمریکا از برجام را اعلام کرد. تصمیمی که با مخالفت صریح فرانسه، آلمان، بریتانیا و اتحادیه اروپا روبهرو شد.امانوئل ماکرون، رئیس جمهوری فرانسه، آنگلا مرکل، صدراعظم وقت آلمان و ترزا می، نخست وزیر پیشین بریتانیا در بیانیهای مشترک ضمن ابراز نگرانی از تصمیم واشنگتن، بر ادامه پایبندی خود به توافق تاکید کردند.اروپاییها تلاش کردند تا برجام را بدون آمریکا حفظ کنند اما خیلی زود با محدودیتهای قدرت خود روبهرو شدند.بازگشت تحریمهای ثانویه آمریکا، بانکها و شرکتهای اروپایی را در برابر انتخابی دشوار قرار داد: ادامه تجارت با ایران یا حفظ دسترسی به بازار آمریکا و نظام مالی بینالمللی مبتنی بر دلار.بسیاری از شرکتها و بانکهای بزرگ اروپایی، با وجود مخالفت سیاسی دولتهایشان با تحریمهای آمریکا همکاری با ایران را متوقف کردند.اتحادیه اروپا برای مقابله با این وضعیت مقررات مسدودساز خود را بهروزرسانی کرد. فرانسه، آلمان و بریتانیا نیز سازوکار مالی اینستکس را ایجاد کردند تا امکان ادامه بخشی از مبادلات تجاری با ایران فراهم شود.اما این اقدامات نتوانست منافع اقتصادی مورد انتظار تهران از برجام را تامین کنند. اینستکس تنها یک مبادله محدود را عملی کرد و در مارس ۲۰۲۳ منحل شد. دولتهای اروپایی، عدم همکاری ایران را از دلایل ناکامی این سازوکار دانستند، اما اینستکس در هر صورت نتوانست جایگزینی موثر برای روابط بانکی و تجاری مختلشده بر اثر تحریمهای آمریکا باشد.بحران برجام بهروشنی نشان داد که توانایی اروپا برای مذاکره و دستیابی به توافق، لزوما با توانایی آن برای اجرای مستقل توافق همراه نیست.اروپا در سال ۲۰۱۵ توانسته بود در حل یک اختلاف پیچیده بینالمللی نقش محوری ایفا کند، اما در سال ۲۰۱۸ نتوانست از همان توافق در برابر تصمیم واشنگتن محافظت کند.این ناتوانی اعتبار دیپلماتیک اروپا را نزد تهران نیز تضعیف کرد. از نگاه مقامهای ایرانی، کشورهای اروپایی از توافق حمایت میکردند، اما قادر نبودند مهمترین مشوق اقتصادی آن را تضمین کنند.از سال ۲۰۱۹ ایران نیز بهتدریج اجرای محدودیتهای هستهای برجام را کاهش داد. همزمان، اختلافات تهران و اروپا بر سر مسائل منطقهای، حقوق بشر و همکاری نظامی ایران با روسیه افزایش یافت.در سال ۲۰۲۵ سه کشور اروپایی با فعال کردن سازوکار ماشه، زمینه بازگشت تحریمهای سازمان ملل علیه ایران را فراهم کردند. تهران مشروعیت این اقدام را زیر سوال برد، در حالی که اروپاییها آن را واکنشی به نقض تعهدات هستهای ایران میدانستند.به این ترتیب، اروپا بیش از پیش از جایگاه میانجی به یکی از طرفهای اختلاف با تهران تبدیل شد.نشست ژنو و جنگ دوازدهروزه؛ وقتی تلاش اروپا مانع حمله آمریکا نشدجنگ دوازده روزه ایران و اسرائیل در ژوئن ۲۰۲۵ آزمون دیگری برای توان دیپلماتیک اروپا بود.در ۲۰ ژوئن، عباس عراقچی در ژنو با وزیران خارجه فرانسه، آلمان و بریتانیا و کایا کالاس، مسئول سیاست خارجی اتحادیه اروپا دیدار کرد.اروپاییها امیدوار بودند که با باز نگه داشتن مسیر مذاکرات هستهای از گسترش درگیری جلوگیری کنند. این نشست در شرایطی برگزار شد که ترامپ احتمال مشارکت مستقیم آمریکا در حملات اسرائیل به ایران را بررسی میکرد.مذاکرات ژنو به توافق فوری منجر نشد اما طرفها از امکان ادامه گفتوگوها سخن گفتند.با این حال ترامپ در همان روز تلاشهای اروپاییها را بیاثر توصیف کرد.رئیس جمهوری آمریکا در پاسخ به پرسش خبرنگاری درباره نقش اروپا گفت: «ایران نمیخواهد با اروپا صحبت کند. آنها میخواهند با ما صحبت کنند.»او سپس تاکید کرد که اروپا نمیتواند در این موضوع کمکی کند.تنها حدود یک روز و نیم بعد، در بامداد ۲۲ ژوئن به وقت ایران، آمریکا تاسیسات هستهای فردو، نطنز و اصفهان را بمباران کرد.نمیتوان صرفا از فاصله زمانی کوتاه میان نشست ژنو و حمله آمریکا نتیجه گرفت که واشنگتن قصد داشته ابتکار دیپلماتیک اروپا را عمدا ناکام بگذارد. اروپاییها پیش از نشست نیز با آمریکا هماهنگیهایی داشتند و مذاکرات ژنو به پیشرفت مشخصی نرسیده بود.اما این رویداد این واقعیت را عریان کرد که تلاش دیپلماتیک اروپا در آن مقطع نتوانست مسیر تصمیمگیری واشنگتن را تغییر دهد.یک دهه پس از توافق هستهای اروپاییها بار دیگر نشان دادند که میتوانند با تهران مذاکره کنند اما در برابر آمریکا، نفوذ محدودی دارند.آیا به حاشیه راندن اروپا بخشی از سیاست گستردهتر ترامپ است؟کاهش نقش اروپا در پرونده ایران را نمیتوان صرفا نتیجه اختلافات تهران و پایتختهای اروپایی دانست. رویکرد دولت ترامپ به روابط با متحدان و نهادهای چندجانبه نیز در این تحول نقش دارد.ترامپ در سیاست خارجی خود بارها گفتوگوهای مستقیم میان قدرتها، مذاکرات محدود و توافقهایی را که شخصا در شکلگیری آنها نقش دارد، بر سازوکارهای دیپلماتیک گسترده ترجیح داده است.این رویکرد با شیوه سنتی اتحادیه اروپا که بر چندجانبهگرایی، مذاکرات طولانی و هماهنگی میان بازیگران تاکید دارد، تفاوتهای قابل توجهی دارد.نمونه مشابه را میتوان در مذاکرات مربوط به جنگ اوکراین مشاهده کرد.در فوریه ۲۰۲۵ آمریکا و روسیه گفتوگوهایی را در عربستان سعودی آغاز کردند که نمایندگان اوکراین و کشورهای اروپایی در آن حضور نداشتند. این اقدام نگرانیهایی درباره احتمال تعیین آینده امنیت اروپا بدون مشارکت مستقیم اروپاییها ایجاد کرد.البته در نوامبر ۲۰۲۶، فرستادگان ترامپ از توافق برای حضور نمایندگان اروپایی در دور بعدی مذاکرات اوکراین خبر دادند، موضوعی که نشان میدهد کنار گذاشتن اروپا سیاستی کاملا ثابت و تغییرناپذیر نیست.با این حال آغاز مذاکرات بدون حضور اروپاییها و تلاش بعدی آنها برای کسب جایگاه در گفتوگوها نشانه تغییر توازن قدرت در روابط دو سوی اقیانوس اطلس است.در پرونده ایران نیز میتوان الگویی مشابه را مشاهده کرد، واشنگتن برای تصمیمهای اصلی نظامی و دیپلماتیک، مشارکت اروپا را الزامی نمیداند.این وضعیت با اختلافات گستردهتر آمریکا و اروپا بر سر هزینههای دفاعی، سیاستهای تجاری و استقلال راهبردی اتحادیه اروپا ارتباط پیدا میکند.با این وجود تمام کاهش نفوذ اروپا را نمیتوان به اراده ترامپ نسبت داد. اختلافات داخلی کشورهای اروپایی، محدودیت ابزارهای اقتصادی آنها و نقش تعیینکننده آمریکا در امنیت اروپا نیز از عوامل ساختاری این وضعیت هستند.وقتی کشورهای منطقه جای اروپا را گرفتندآغاز حملات آمریکا و اسرائیل به ایران در ۲۸ فوریه ۲۰۲۶ جایگاه اروپا را با چالشی تازه روبهرو کرد.فرانسه، آلمان و بریتانیا خواستار بازگشت به مذاکرات شدند. امانوئل ماکرون نیز اعلام کرد که فرانسه در جریان تصمیم حمله قرار نگرفته و در آن نقشی نداشته است.با این حال کشورهای اروپایی در نحوه واکنش به عملیات آمریکا و اسرائیل و حملات متقابل ایران مواضع کاملا یکسانی نداشتند.مهمتر اینکه ماهیت بحران تغییر کرده بود. مذاکراتی که پیشتر عمدتا بر برنامه هستهای نظارتهای آژانس و رفع تحریمها متمرکز بود اکنون موضوعات فوری نظامی و امنیتی مانند توقف حملات، رفع محاصره بنادر ایران، بازگشایی تنگه هرمز و تضمینهای امنیتی را نیز در بر میگیرد.در چنین شرایطی، کشورهای منطقه که مستقیما از پیامدهای جنگ آسیب میبینند و با تهران و واشنگتن ارتباط دارند، موقعیت مناسبتری برای انتقال پیامها و میانجیگری پیدا کردهاند.قطر و پاکستان در ماههای گذشته از بازیگران مهم تلاشها برای پایان دادن به درگیری بودهاند. بهویژه قطر به دلیل روابط خود با هر دو طرف و تجربه میانجیگری نقش فعالی در انتقال پیشنهادها داشته است.در ۲۸ اکتبر خبرگزاری رویترز گزارش داد که میانجیهای قطری طرح تازهای برای پایان جنگ به تهران ارائه کردهاند، اما یک مقام ارشد ایرانی آن را غیرقابل قبول دانسته است.با وجود ادامه تماسهای غیرمستقیم، اختلاف بر سر ترتیب اجرای تعهدات همچنان مانعی مهم است. تهران بر رفع محاصره و تحریمها تاکید میکند و واشنگتن خواستار رسیدگی به نگرانیهای خود درباره برنامه هستهای ایران است.اروپا از این روند کاملا کنار گذاشته نشده، اما نقش آن تغییر کرده است.در نشست ۱۰ نوامبر پاریس، وزیران خارجه فرانسه، آلمان، بریتانیا و ایتالیا به همراه مقامهای قطر و عربستان سعودی بر ضرورت دستیابی به راهحل دیپلماتیک تاکید کردند و از تلاشهای میانجیگرانه قطر حمایت کردند.بیانیه این نشست بهخوبی تفاوت جایگاه کنونی اروپا با سال ۲۰۱۵ را نشان میدهد، اروپاییها که زمانی هماهنگکننده اصلی مذاکرات بودند اکنون بیشتر در تلاشند تا بر روندی تاثیر بگذارند که هدایت مستقیم آن در اختیار دیگران است.اروپا هزینه جنگی را میپردازد که در آغاز و پایان آن نقش محدودی داردکاهش نفوذ دیپلماتیک اروپا در حالی رخ داده که این قاره از پیامدهای اقتصادی جنگ ایران و آمریکا بهشدت تاثیر پذیرفته است.اختلال در عبور کشتیها از تنگه هرمز، حملات به زیرساختهای انرژی و افزایش خطر حملونقل دریایی قیمت نفت و گاز را در بازارهای جهانی افزایش داده است.اروپا که پس از حمله روسیه به اوکراین برای کاهش وابستگی به منابع انرژی روسیه تلاش کرده بود بار دیگر با شوکی بزرگ در بازار انرژی مواجه شده است.اورزولا فون در لاین، رئیس کمیسیون اروپا در ۱۶ اکتبر اعلام کرد که از آغاز جنگ هزینه واردات سوختهای فسیلی برای اروپا ۱۰۶ میلیارد یورو افزایش یافته است، بدون آنکه این هزینه اضافی به واردات انرژی بیشتری منجر شده باشد.او همچنین گفت که قیمت گاز از اواخر فوریه حدود ۱۴۰ درصد افزایش یافته و قیمت گازوئیل دو برابر شده است.این افزایش هزینهها تنها به بخش انرژی محدود نمیشود.گرانتر شدن سوخت و مواد اولیه هزینه تولید صنعتی را بالا میبرد. افزایش هزینه بیمه و حملونقل دریایی نیز بر قیمت کالاهای وارداتی تاثیر میگذارد. صنایع انرژیبر، شرکتهای حملونقل و خانوارهای کمدرآمد از جمله گروههایی هستند که در برابر چنین شوکهایی آسیبپذیری بیشتری دارند.بانک مرکزی اروپا نیز در بولتن اقتصادی اکتبر ۲۰۲۶ هشدار داده که افزایش و تداوم شوک انرژی، خطر تورم بالاتر و رشد اقتصادی پایینتر را تشدید کرده است.این وضعیت دولتهای اروپایی را با انتخابهای دشواری روبهرو میکند. آنها باید هم از قدرت خرید خانوارها حمایت کنند هم رقابتپذیری صنایع خود را حفظ کنند و هم منابع لازم برای افزایش هزینههای دفاعی را تامین کنند.اما پیامدهای جنگ به اقتصاد محدود نیست.افزایش قیمت انرژی و فشار بر هزینههای زندگی میتواند نارضایتی اجتماعی و رقابت سیاسی داخلی را تشدید کند. در عین حال، اختلاف نظر دولتهای اروپایی درباره روابط با واشنگتن، نحوه مواجهه با ایران و مدیریت بحران خاورمیانه نیز میتواند هماهنگی سیاست خارجی اتحادیه اروپا را دشوارتر کند.جنگ ایران همچنین بحث استقلال راهبردی اروپا را بار دیگر مطرح کرده است.کشورهای اروپایی در تصمیم آمریکا برای آغاز جنگ نقش تعیینکنندهای نداشتند، اما برای مدیریت پیامدهای امنیتی آن همچنان به همکاری با واشنگتن نیاز دارند.این همان تناقضی است که بحران برجام نیز آشکار کرده بود، اروپا در بسیاری از مسائل بینالمللی منافع مستقیمی دارد اما همیشه ابزار کافی برای تاثیرگذاری مستقل بر تصمیمهای آمریکا در اختیار ندارد.آیا اروپا هنوز میتواند نفوذ دیپلماتیک خود را بازیابد؟به حاشیه رفتن اروپا به معنای از دست رفتن تمام ابزارهای نفوذ آن نیست.فرانسه و بریتانیا از اعضای دائم شورای امنیت سازمان ملل هستند و میتوانند در تصمیمهای مربوط به تحریمها و ترتیبات بینالمللی نقش داشته باشند. اتحادیه اروپا نیز همچنان یکی از بزرگترین قدرتهای اقتصادی جهان است.هر توافق بلندمدت درباره برنامه هستهای ایران، رفع تحریمها و بازگشت روابط اقتصادی میتواند به همکاری کشورهای اروپایی نیاز داشته باشد.افزون بر این، فرانسه و بریتانیا در زمینه تامین امنیت دریانوردی و تلاش برای بازگشایی کامل مسیرهای تجاری در خلیج فارس نیز ابتکارهایی مطرح کردهاند.اما برخورداری از این ابزارها لزوما به معنای توانایی هدایت مذاکرات نیست.مشکل اصلی اروپا فقط کمبود ابتکار دیپلماتیک نیست، بلکه فاصله میان توانایی مذاکره و قدرت اجرای مستقل توافقهاست.تجربه بیش از دو دهه گذشته این محدودیت را در سه مقطع نشان داده است.در سال ۲۰۱۵ اروپا توانست در دستیابی به توافقی تاریخی نقش محوری ایفا کند، اما نهایی شدن آن به تفاهم مستقیم ایران و آمریکا نیاز داشت.در سال ۲۰۱۸ اروپا با خروج آمریکا از توافق مخالفت کرد اما نتوانست از منافع اقتصادی برجام در برابر تحریمهای واشنگتن محافظت کند.در ژوئن ۲۰۲۵ نیز ابتکار دیپلماتیک اروپا در ژنو نتوانست مانع ورود مستقیم آمریکا به جنگ ایران و اسرائیل شود.اکنون در سال ۲۰۲۶ کشورهای اروپایی با پیامدهای اقتصادی و امنیتی جنگی روبهرو هستند که در آغاز آن نقش تعیینکنندهای نداشتهاند و در تلاشها برای پایان دادنش نیز بازیگر اصلی نیستند.رویکرد دولت ترامپ به دیپلماسی و روابط با متحدان اروپایی این وضعیت را تشدید کرده است، اما ریشههای آن به وابستگیهای اقتصادی و امنیتی اروپا و محدودیتهای ساختاری قدرت این قاره بازمیگردد.آیا اتحادیه اروپا میتواند قدرت اقتصادی و دیپلماتیک خود را به نفوذی مستقل در تصمیمهای بزرگ امنیتی جهان تبدیل کند، یا همچنان ناچار خواهد بود هزینه تصمیمهایی را بپردازد که نقش محدودی در اتخاذ آنها دارد؟