از توقف پروازهای ایرانی تا خلعسلاح شبهنظامیان؛ آیا موضع عراق در قبال تهران تغییر کرده است؟
خبرگزاری فرانسه روز دوشنبه به نقل از دو منبع در دولت عراق اعلام کرد که این کشور به دنبال هشدار وزارت خزانهداری آمریکا، پروازهای شرکتهای هواپیمایی ایرانی را لغو میکند. همزمان، نخستوزیر عراق از تعیین ضربالاجل و برنامهای برای خلعسلاح شبهنظامیان مورد حمایت ایران خبر داد.
اسکات بسنت، وزیر خزانهداری آمریکا، روز دوشنبه گفت در نتیجه «عملیات طرد اقتصادی» آمریکا علیه ایران، شرکتهای هواپیمایی ایرانی از روز ۲۳ سپتامبر «دیگر قادر نخواهند بود در هیچ نقطهای از جهان فعالیت کنند.»او با اشاره به پیامدهای تحریمها برای شرکتهایی که به هواپیماهای ایرانی خدمات ارائه میکنند، افزود: «وقتی هواپیماهای آنها فرود میآیند، نمیتوانید به آنها سوخت بدهید، نمیتوانید خدمات مربوط به فرود ارائه کنید. در غیر این صورت، از نظام دلار کنار گذاشته خواهید شد.»در پی این هشدار، دو منبع در دولت عراق به خبرگزاری فرانسه گفتند که بغداد در پی اعلام وزارت خزانهداری آمریکا، پروازهای شرکتهای هواپیمایی ایرانی را متوقف خواهد کرد.یک مقام عراقی گفت: «عراق از بامداد سهشنبه، مطابق با تصمیم وزارت خزانهداری آمریکا، ممنوعیت فعالیت شرکتهای هواپیمایی ایرانی را اجرا خواهد کرد.»او هشدار داد: «کشورهایی که این تصمیم را اجرا نکنند، در معرض تحریم قرار خواهند گرفت.» منبع دیگری نیز این خبر را تایید کرد.با این حال، مجید اخوان، سخنگوی سازمان هواپیمایی کشوری ایران، روز دوشنبه گفت که تاکنون هیچ اعلام رسمی از سوی دولت عراق، وزارت حملونقل یا مراجع هوانوردی این کشور درباره توقف کامل پروازها میان ایران و عراق منتشر نشده است.او گفت: «ادعای لغو تمامی پروازها میان ایران و عراق، از هر دو طرف، فاقد تایید رسمی است و این خبر تکذیب میشود.»عراق همسایه غربی ایران است و حدود هزار و ۵۰۰ کیلومتر مرز مشترک با ایران دارد. همچنین حجم تجارت ایران و عراق سالانه به بیش از ۱۰ میلیارد دلار میرسد. با این حال، عراق نیز مانند دیگر کشورهای عرب حاشیه خلیج فارس از پیامدهای جنگ ایران و آمریکا در امان نمانده است.این جنگ نهتنها صادرات نفت عراق را بهشدت تحتتاثیر قرار داده، بلکه حملات پهپادی و موشکی شبهنظامیان عراقی مورد حمایت ایران به کشورهای عرب حاشیه خلیج فارس، بغداد را برای خلعسلاح این گروهها تحت فشار آمریکا و کشورهای منطقه قرار داده است.عراق به دنبال خلعسلاح شبهنظامیان مورد حمایت ایرانعلی الزیدی، نخستوزیر جدید عراق، روز شنبه در گفتوگو با نیویورکتایمز وعده داد که شبهنظامیان مورد حمایت ایران در عراق را تا ژوئن ۲۰۲۷ خلعسلاح کند و جدول زمانی این کار را تعیین کرد.اجرای این طرح نقشی اساسی در تلاش عراق برای حفظ موازنه حساس میان دو متحد مهمش، یعنی آمریکا و ایران، آنهم در زمان جنگ خواهد داشت.خلعسلاح شبهنظامیان برای رهبران پیشین عراق، از جمله کسانی که در فضای پرتنش سیاسی این کشور بسیار باتجربهتر از آقای الزیدی بودند، چالشی حلنشده بوده است. گروههای مورد حمایت ایران در سالهای اخیر جای پای خود را محکمتر کردهاند، احزابی تشکیل دادهاند که در ساختار سیاسی و اقتصادی عراق ریشه دواندهاند و مهار آنها را به کاری دشوار تبدیل کردهاند.آقای الزیدی درباره طرح خلعسلاح گفت: «این موضوع اختیاری نیست؛ یک ضرورت است. دیگران هم از آن سخن گفتند، اما بعد عقبنشینی کردند. تسلیم فشارها یا ملاحظات دیگر شدند. برای من، این موضوع در کنار مبارزه با فساد، مسالهای حیثیتی است.»در طرح نخستوزیر عراق، ابتدا دورهای ۹۰ روزه در نظر گرفته شده است که طی آن شبهنظامیان هیچ حملهای انجام ندهند و در مقابل، تضمین بگیرند که نیروهای آمریکایی به آنها حمله نخواهند کرد. به گفته او، پس از آن، شبهنظامیان تحویل سلاحهای خود را آغاز میکنند و این روند تا ۳۰ ژوئن ۲۰۲۷ پایان مییابد؛ هرچند آنها همچنان خواهان مهلت تا پایان سال ۲۰۲۷ هستند.با این حال، دیپلماتهای منطقهای و برخی مقامهای امنیتی عراق هشدار میدهند که تحقق این جدول زمانی بسیار نامطمئن است. بیشتر آنها اجرای این طرح را در زمان جنگ تقریبا ناممکن توصیف میکنند.به گفته آقای الزیدی، عراق به دلیل جنگ آمریکا و ایران و مختل شدن کشتیرانی در تنگه هرمز، ۶۰ درصد درآمد ماهانه صادراتی خود را از دست داده است.عراق پیش از جنگ ایران و آمریکا روزانه بیش از ۳.۳ میلیون بشکه نفت صادر میکرد. این در حالی است که با بسته شدن تنگه هرمز از سوی ایران در واکنش به حملات آمریکا و اسرائیل، صادرات نفت عراق از مسیر خلیج فارس در ماه آوریل به حدود ۳۳۰ هزار بشکه در روز کاهش یافت.البته، ایران در ماه آوریل اعلام کرد که در نتیجه مذاکرات با بغداد، عراق از محدودیتهای عبور از تنگه معاف شده است و پس از آن، یک نفتکش حامل نفت عراق از نزدیکی ساحل ایران عبور کرد.بر اساس گزارش رویترز، ایران در ماه اوت به برخی نفتکشهای عراقی اجازه عبور داده است؛ همین دسترسی نسبی باعث شد صادرات عراق از ۱.۳۵ میلیون بشکه در روز در ژوئیه به ۲.۳۴ میلیون بشکه در روز در اوت برسد.وزارت نفت عراق روز دوشنبه اعلام کرد این کشور در ماه سپتامبر توانسته است در یک روز چهار میلیون بشکه نفت را بدون عبور از تنگه هرمز صادر کند. این وزارتخانه افزود میانگین صادرات روزانه عراق در ماه سپتامبر دو میلیون و ۶۰۰ هزار بشکه بوده است.آقای الزیدی از زمان آغاز به کار خود طرحهایی برای ساخت خط لولهای با هدف دور زدن خلیج فارس ارائه داده است. او روز شنبه به نیویورکتایمز گفت که این خط لوله حتی میتواند تا اروپا امتداد یابد.او گفت: «ما میخواهیم میان عراق و کشورهای جهان پلها و پیوندهای اقتصادی ایجاد کنیم. در دوره این دولت، عراق محل پیوند خواهد بود، نه کانون دشمنی.»با این حال، تحقق این اهداف به توانایی آقای الزیدی در پاسخ دادن به خواسته دولت ترامپ برای مهار شبهنظامیان بستگی دارد.آقای الزیدی گفت: «برای ساختن اقتصادی مستحکم، ابتدا باید سلاح در انحصار دولت قرار گیرد.»شبهنظامیان مورد حمایت ایران در جریان جنگ بارها به کویت و اردن، دو کشور همسایه عراق، و همچنین به تاسیسات انرژی در عراق و سفارت آمریکا در بغداد حمله کردهاند.حمله پهپادی به خط لوله شرق به غرب عربستان سعودی در اوایل ماه جاری به توقف فعالیت آن منجر شد. مقامهای سعودی عراق را مبدا این حمله دانستند. مقامهای عراقی معتقدند هستههای منشعب از شبهنظامیان عراقی به عاملان این حمله کمک کردهاند، هرچند طراحی آن را بر عهده نداشتهاند.ویکتوریا تیلور، مدیر برنامه عراق در اندیشکده «شورای آتلانتیک»، گفت: «دولت عراق اعلام کرده که بخشی از این جنگ نیست. اما در واقع کنترل چندانی بر این موضوع ندارد.»به گفته او، ایران در شرایطی که متحدان عراقیاش ثابت کردهاند «ابزاری بسیار قدرتمند» هستند، با خلعسلاح آنها موافقت نخواهد کرد.یک مقام ارشد امنیتی عراق هشدار داد که هرچند به نظر میرسد برخی مقامهای آمریکایی از جدول زمانی آقای الزیدی استقبال کردهاند، این طرح بدون توافق صلح میان آمریکا و ایران شکست خواهد خورد. هنوز چشماندازی برای چنین توافقی دیده نمیشود.از سوی دیگر، فارغ از ملاحظات ژئوپلیتیک، شمار زیاد و پراکندگی شبهنظامیان عراق نیز میتواند خلعسلاح آنها را دشوار کند.آقای الزیدی گفت هدفش این است که این گروهها دیگر بهعنوان تشکلهایی مستقل وجود نداشته باشند. او گفت: «اعضای آنها بهصورت فردی به حشدالشعبی خواهند پیوست و در آن ادغام خواهند شد.»به گفته او، پس از پایان مهلت تعیینشده، هر گروهی که با نام شبهنظامی فعالیت کند «غیرقانونی» شناخته خواهد شد.علی الزیدی همچنین گفت که اگرچه عراق خود را شریک منطقهای ایران میداند، تهران اجازه عبور نفتکشهای عراقی از تنگه هرمز را نداده است.او افزود: «بهتفصیل با آنها گفتگو کردیم. تصمیمی که از سوی ایران اعلام شده، قطعی است. هدفشان بالا بردن قیمت جهانی نفت است. موضوع این نیست که ما به آنها نزدیک هستیم یا نه. آنها در هر صورت میخواهند فشار ایجاد کنند.»علی قلهکی، فعال رسانهای اصولگرا و تحلیلگر نزدیک به نهادهای حاکمیت در ایران در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: «کسانی که با بیتدبیریشان باعث شدند «علی الزیدی» در عراق نخست وزیر شود و تبعات منفی زیادی برای ایران به وجود بیاید، هنوز برکنار نشدند؟»