از خاتمی و کلینتون تا روحانی و اوباما؛ آیا پزشکیان و ترامپ در نیویورک با هم ملاقات میکنند؟
دونالد ترامپ در آستانه حضور مسعود پزشکیان در مجمع عمومی سازمان ملل، از آمادگی احتمالی برای دیدار با رئیسجمهور ایران سخن گفته؛ آنهم در شرایطی که همزمان گزینه تشدید حملات و ادامه فشار اقتصادی بر ایران را مطرح میکند.
تری یینگست، خبرنگار فاکسنیوز، روز یکشنبه ۲۰ سپتامبر، برابر با ۲۹ شهریور، گفت از ترامپ پرسیده آیا حاضر است با پزشکیان در نیویورک ملاقات کند و پاسخ شنیده است: «احتمالا آمادهام.» در این اظهارات، زمان یا برنامه مشخصی برای دیدار اعلام نشده و هنوز نمیتوان آن را نشانه توافق دو طرف برای ملاقات دانست.این در حالی است که در ایران برخی حتی با اصل سفر مسعود پزشکیان به نیویورک هم مخالف بودند و استدلال کردهاند انجام چنین سفری در این شرایط نمیتواند تصمیم هوشمندانهای باشد. برخی هم با توجه به پیشبینیناپذیری دونالد ترامپ هشدار دادهاند هیچ تضمینی وجود ندارد که آمریکا تصمیم بگیرد رئيسجمهور ایران را بدزدد و کاری همچون نیکولاس مادورو با او انجام دهد. در مقابل گروهی دیگر این سناریو را هالیوودی توصیف کرده و تاکید کردهاند که آمریکا به عنوان کشوری که میزبانی سازمان ملل را برعهده دارد چنین اقدامی نخواهد کرد.مطابق معمول، حواشی پیرامون صدور ویزای هیئت همراه رئيسجمهور ایران هم قابل توجه بوده و رسانهها در ایران گزارش دادهاند که هیئت مطبوعاتی که قرار بود همراه با پزشکیان به این سفر بروند ویزا دریافت نکردهاند.حضور همزمان رهبران دو کشور در نیویورک، در دورههای پیشین نیز بارها احتمال یک ملاقات را مطرح کرده بود؛ از انتظار برای دستدادن خاتمی و کلینتون تا تماس تلفنی روحانی و اوباما و تلاش ماکورن برای نشاندن روحانی و ترامپ پای گفتوگو. با این همه، هیچیک از این تلاشها به دیدار روسای جمهور دو کشور نینجامید.خاتمی و کلینتون؛ زمانی که حتی دستدادن هم دشوار بودبا انتخاب محمد خاتمی در سال ۱۳۷۶ و تاکید او بر کاهش تنش با جهان، دولت بیل کلینتون فرصتی برای تغییر رابطه با ایران میدید، اما بیاعتمادی دو طرف و مخالفتهای داخلی، حتی ترتیبدادن یک برخورد کوتاه را دشوار کرده بود.الن لایپسون، از مقامهای پیشین شورای امنیت ملی آمریکا، در روایتی از آن دوره نوشته است که کلینتون حاضر شد در راهروی زیرزمین سازمان ملل منتظر بماند، به این امید که فرصتی برای دستدادن با خاتمی پیش بیاید. به روایت او، رئیسجمهور ایران از این برخورد پرهیز کرد، چون نگران بود رقبایش در تهران از آن علیه او استفاده کنند.درباره جزئیات این ملاقات انجامنشده، روایتهای مختلفی منتشر شده که درباره صحتسنجی آنها اختلافنظرهایی وجود دارد اما به هر ترتیب اصل تمایل رئيسجمهور وقت آمریکا برای دیدار با محمد خاتمی از جمله مواردی است که کسی بر سر آن تردید ندارد. با این حال احتمالا نگرانیهای رئيسجمهور وقت ایران از واکنشها در داخل باعث شد تا هرگز دیدار بین خاتمی و کلینتون به عنوان روسای جمهور دو کشور محقق نشود.احمدینژاد؛ تلاشهای بیسرانجام برای ملاقاتدر دوره محمود احمدینژاد که اختلاف بر سر برنامه هستهای ایران شدت گرفته بود، رئیسجمهور ایران چند بار از آمادگی برای گفتوگوی رودررو با همتای آمریکایی خود سخن گفت و پیشنهاد کرد این گفتوگو در برابر دوربینها انجام شود.محمود احمدی نژاد که علاقه ویژهای به رسانهها و دوربینها داشت، هیچ فرصتی را برای اینکه در تیتر اخبار قرار بگیرد، از دست نمیداد. او چندین بار به رهبران کشورهای مختلف نامههایی نوشت که هیچ کدام از آنها پاسخی به همراه نداشت.احمدی نژاد همچنین در تابستان ۱۳۸۵، جورج دبلیو بوش، رئيس جمهور وقت آمریکا را به مناظره تلویزیونی دعوت کرد و سپس سفر به نیویورک برای شرکت در مجمع عمومی سازمان ملل را فرصتی برای آن دانست. کاخ سفید این پیشنهاد را رد کرد و آن را تلاشی برای منحرفکردن توجه از اختلافات هستهای خواند.با روی کار آمدن باراک اوباما نیز احمدینژاد پیشنهاد مشابهی مطرح کرد و در مرداد ۱۳۸۹ گفت آماده است در سفر بعدی به نیویورک، رودررو و در حضور رسانهها با او درباره مسائل جهان گفتوگو کند تا مشخص شود راهحل کدام طرف بهتر است. پیشنهاداتی که روشن بود بیشتر با هدف جلب توجه و تبلیغات رسانهای مطرح شده و قابل انتظار هم بود که کاخ سفید هیچکدام از آنها را جدی نگیرد.در نهایت احمدینژاد به پایان دوران ریاست جمهوری خود رسید و باز هم ملاقاتی بین رهبران ایران و آمریکا شکل نگرفت.روحانی و اوباما؛ در حد گفتگوی تلفنیشانزده سال پس از انتخاب خاتمی، حسن روحانی در نخستین سفر خود به نیویورک در مقام رئیسجمهور، قدمی برداشت که پیشینیانش برنداشته بودند؛ او روز ۲۷ سپتامبر ۲۰۱۳، برابر با پنجم مهر ۱۳۹۲، با باراک اوباما تلفنی صحبت کرد، هرچند دیدار حضوری دو طرف در همان سفر انجام نشد.اوباما پس از تماس اعلام کرد که درباره تلاشها برای رسیدن به توافق بر سر برنامه هستهای ایران گفتوگو کردهاند و به تیمهایشان ماموریت دادهاند مذاکرات را پیگیری کنند. او این تماس را نخستین ارتباط میان روسای جمهور دو کشور از زمان انقلاب ۱۹۷۹ توصیف کرد و در عین حال گفت موانع مهمی باقی مانده و موفقیت تضمینشده نیست.این تماس در شرایطی صورت گرفت که گفتوگوهای دیپلماتیک از قبل جریان داشت و وزیران خارجه دو کشور نیز در مذاکرات هستهای شرکت کرده بودند. بنابراین دو رئیسجمهور درباره موضوعی مشخص و مسیری که تیمهایشان باید دنبال میکردند صحبت کردند؛ زمینهای که به تماس آنها معنایی فراتر از اعلام آمادگی برای گفتوگو میداد.روحانی و اوباما، هیچگاه با یکدیگر دیدار نکردند اما احتمالا همان گفتگوی تلفنی باعث شد تا مسیر دستیابی تهران و واشنگتن به توافق هستهای سال ۲۰۱۵ هموارتر شود. در تابستان سال ۲۰۱۵ برجام به نتیجه رسید و یکی از بیسابقهترین توافقهای میان ایران و آمریکا از زمان روی کار آمدن جمهوری اسلامی بین تهران و واشنگتن حاصل شد.روحانی و ترامپ؛ تلاش بینتیجه ماکرونوقتی در سال ۲۰۱۹ امانوئل ماکرون، رئیس جمهور فرانسه برای دیدار روحانی و ترامپ تلاش میکرد، شرایط با دوره اوباما تفاوت داشت؛ آمریکا از برجام خارج شده بود و تهران میخواست پیش از گفتوگویی تازه، درباره رفع تحریمهای بازگشته اطمینان پیدا کند.ماکرون در حاشیه مجمع عمومی میگفت فرصت حضور دو رئیسجمهور در نیویورک نباید از دست برود، چون نه روحانی بهزودی دوباره به آمریکا میآید و نه ترامپ قرار است به تهران برود. او معتقد بود ملاقات میتواند راه مذاکرات را باز کند.این تلاش تا آمادهکردن تماس تلفنی هم پیش رفت. بنا بر گزارش نیویورکر، شامگاه ۲۴ سپتامبر، تجهیزات ارتباطی برای تماس سهجانبه در هتل محل اقامت روحانی فراهم شد، اما رئیسجمهور ایران به تماس نپیوست. در روایت این گزارش، تهران اطمینان نداشت که ترامپ پس از گفتوگو به وعده کاهش تحریمها عمل کند و تلاش ماکرون بینتیجه ماند.روحانی همان هفته در سخنرانی سازمان ملل، موضع خود را اینگونه توضیح داد: «عکس یادگاری آخرین مرحله مذاکره است، نه اولین مرحله آن.» او خواهان توقف تحریمها برای بازشدن مسیر مذاکرات بود؛ در حالی که ماکرون میکوشید خود گفتوگوی رهبران را به نقطه شروع تبدیل کند.حتی یک سال پیش از آن و در سپتامبر ۲۰۱۸ هم بحثها درباره احتمال دیدار روحانی و ترامپ وجود داشت. ترامپ در ۱۵ سپتامبر در حساب خود در شبکه توییتر به این موضوع واکنش نشان داده و اعلام کرده بود که «با وجود درخواستها» برنامهای برای ملاقات با حسن روحانی، ندارد.دونالد ترامپ در حساب توئیتری خود با «دوست داشتنی» خواندن رئیس جمهوری ایران نوشته بود: «با وجود درخواستها هیچ برنامهای برای ملاقات با حسن روحانی ندارم. شاید روزی در آینده. مطمئنم که او مردی دوست داشتنی است.»تجربه ملاقاتهای بینتیجه ترامپ با کی جونگ اون، رهبر کره شمالی باعث شده بود تا حسن روحانی نسبت به هرگونه ارتباط مستقیم با دونالد ترامپ با تردید بیشتری برخورد کند و در نهایت هم هرگز حاضر نشد با ترامپ دیدار یا گفتگویی داشته باشد.آیا این بار شرایط متفاوت است؟پزشکیان اکنون در شرایطی با احتمال دیدار روبهروست که مناقشه از تحریم و اختلاف هستهای فراتر رفته و ایران و آمریکا مستقیما با یکدیگر درگیر شدهاند. این وضعیت میتواند نیاز به یافتن راه خروج را بیشتر کند، اما همزمان پذیرش دیداری بدون نتیجه ملموس را برای تهران دشوارتر میکند.با وجود تبادل تهدیدها، تماسهای غیرمستقیم ادامه دارد و محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی، گفته ایران شروط خود برای توقف جنگ و مذاکره را از طریق قطر منتقل کرده است. این رفتوبرگشت پیامها نشان میدهد مسیر دیپلماسی کاملا بسته نشده، اما به معنای پذیرش ملاقات روسای جمهور هم نیست.در مواضع علنی دو طرف هنوز نشانه روشنی از توافق بر سر شرایط پایان درگیری دیده نمیشود؛ ترامپ همچنان از فشار اقتصادی و احتمال اقدام نظامی سخن میگوید و ایران نیز بر شروط خود برای عقبنشینی از اقداماتش تاکید دارد.پزشکیان در حالی راهی این سفر میشود که مقامها در ایران از احتمال انجام حمله نظامی جدید آمریکا به ایران خبر دادهاند و در چنین شرایطی انتظار انجام دیداری میان روسای جمهور دو کشور چندان بالا ارزیابی نمیشود.به کانال تلگرام یورونیوز فارسی بپیوندیدبرخی ناظران احتمالا دادهاند که این اظهارات رئيسجمهور آمریکا با هدف اثرگذاری بر بازارهای انرژی مطرح شده و خود او هم میداند که در شرایطی که سابقه خروج دو طرف از تفاهم اسلامآباد دیوار بیاعتمادی بین تهران و واشنگتن را بلندتر از قبل کرده است، انتظار انجام ملاقاتی میان روسای جمهور دو کشور چندان محتمل به نظر نمیرسد.