از پیمان دفاعی مکه تا نشست تهران؛ آیا معادلات امنیتی خاورمیانه در حال تغییر است؟

اهمیت این نشست در آن است که سه کشور عضو «پیمان دفاعی مکه»، که در سایه تهدیدهای امنیتی ناشی از جنگ منطقه‌ای و حملات حوثی‌های مورد حمایت ایران به عربستان شکل گرفته، این بار برای مذاکره درباره امنیت منطقه به تهران آمده‌اند.خبرگزاری رویترز روز دوشنبه ۲۶ اکتبر (۴ آبان) گزارش داد که شاهزاده خالد بن سلمان، وزیر دفاع عربستان، عاصم منیر، فرمانده ارشد ارتش پاکستان و ابراهیم کالین، رئیس سازمان اطلاعات ترکیه، در نشست چهارجانبه با مقام‌های ایرانی شرکت می‌کنند.علی باقری کنی، معاون دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران، اعلام کرد این مقام‌ها با محسن رضایی، دبیر این شورا، دیدار خواهند کرد.اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه ایران، این نشست را گامی برای همکاری بر سر سازوکارهای امنیت منطقه‌ای دانست و بر ضرورت شکل‌گیری «امنیت درون‌زا» با اتکا به ظرفیت کشورهای منطقه تأکید کرد.به کانال تلگرام یورونیوز فارسی بپیوندیدپیمان مکه؛ بازدارندگی در برابر تهدیدهای منطقه‌ایعربستان، پاکستان و ترکیه در اوت ۲۰۲۶ توافق‌نامه دفاع مشترک مکه را امضا کردند. بر اساس این پیمان، حمله مسلحانه به یکی از اعضا، حمله به هر سه کشور تلقی می‌شود و دیگر اعضا متعهد به کمک به کشور مورد حمله هستند.این توافق، عربستان را با توان مالی و جایگاه مهمش در بازار انرژی، پاکستان را به‌عنوان قدرتی هسته‌ای و ترکیه را با صنایع دفاعی پیشرفته و عضویت در ناتو در چارچوبی مشترک قرار می‌دهد.اگرچه پیمان مکه در فضای نگرانی از تهدیدهای مرتبط با ایران و گروه‌های متحد آن شکل گرفته، مقام‌های ترکیه تأکید کرده‌اند که این توافق علیه ایران یا کشور مشخص دیگری نیست.پاکستان پیمان را تصویب کرده، اما ترکیه هنوز مراحل تصویب پارلمانی آن را طی می‌کند.حملات حوثی‌ها؛ نخستین آزمون دفاع مشترکافزایش حملات موشکی و پهپادی حوثی‌ها به عربستان، پیمان مکه را با نخستین آزمون جدی روبه‌رو کرده است.سه کشور در نشست اضطراری اوایل اکتبر در ریاض، درباره تقویت بازدارندگی و امکان استقرار سریع توانمندی‌های نظامی در عربستان توافق کردند.با این حال، ترکیه تأکید کرده که همکاری دفاعی لزوما به معنای مشارکت در جنگ با حوثی‌ها در خاک یمن نیست.اکنون همین سه کشور، هم‌زمان با تقویت آمادگی نظامی، برای گفت‌وگو با تهران وارد عمل شده‌اند؛ کشوری که حمایت آن از حوثی‌ها یکی از عوامل تنش در روابط منطقه‌ای است.چرا مذاکره با تهران؟ترکیب هیئت‌های شرکت‌کننده نشان‌دهنده اهمیت امنیتی نشست است: وزیر دفاع عربستان، فرمانده ارتش پاکستان و رئیس اطلاعات ترکیه، به‌جای وزیران خارجه، در مذاکرات حضور دارند.پاکستان طی ماه‌های گذشته در میانجیگری میان تهران و واشنگتن نقش داشته است. عربستان در پی مهار تهدید حملات حوثی‌ها به زیرساخت‌های خود است و ترکیه نیز می‌کوشد از گسترش درگیری‌های منطقه‌ای جلوگیری کند.مقام‌های سعودی اعلام کرده‌اند که نشست تهران در حمایت از تلاش‌های میانجیگرانه قطر و پاکستان برای کاهش تنش برگزار می‌شود.بنابراین، گفت‌وگو با ایران را می‌توان مکمل همکاری دفاعی سه کشور دانست، نه لزوما نشانه تغییر ماهیت پیمان مکه.بازدارندگی نظامی یا امنیت درون‌زا؟تأکید تهران بر «امنیت درون‌زا» در ظاهر با هدف پیمان مکه برای تقویت همکاری کشورهای منطقه اشتراک دارد، اما اختلافات اساسی همچنان پابرجاست.عربستان روابط امنیتی گسترده‌ای با آمریکا دارد، ترکیه عضو ناتو است و پاکستان نیز همکاری‌های دفاعی خود با قدرت‌های مختلف را حفظ کرده است.از سوی دیگر، هنوز نشانه‌ای از توافق طرف‌ها بر سر سازوکار مشترک تازه‌ای برای امنیت منطقه منتشر نشده است.با این حال، نشست تهران از یک تحول قابل توجه حکایت دارد: سه کشوری که برای مقابله با تهدیدهای امنیتی به پیمان دفاع مشترک روی آورده‌اند، اکنون مذاکره با ایران را نیز در دستور کار قرار داده‌اند.پرسش اصلی این است که آیا این رویکرد دوگانه، یعنی تقویت بازدارندگی نظامی در کنار گفت‌وگوی مستقیم با تهران، می‌تواند به کاهش پایدار تنش‌ها منجر شود یا صرفا راهکاری موقت برای جلوگیری از گسترش جنگ خواهد بود؟