افزایش قیمت و خشم رای‌دهندگان: بحران سوخت فرانسه چگونه میتواند کارزار ریاست‌جمهوری را شکل دهد

هفت ماه مانده به انتخابات ریاست‌جمهوری فرانسه، سوخت به یکی از اصلی‌ترین موضوعات مناقشه سیاسی تبدیل شده است. جهش قیمت انرژی نارضایتی عمومی را تشدید کرده، در حالی که جهان با شوک عرضه سوخت ناشی از درگیری در خاورمیانه و بسته‌شدن تنگه هرمز روبه‌رو است.در هفته‌های اخیر، ماهیگیران در جنوب فرانسه انبارهای نفت و ورودی بنادر را مسدود کرده‌اند و کشاورزان نیز در سراسر کشور در اعتراض به افزایش قیمت سوخت دست به تجمع زده‌اند.همزمان نشانه‌هایی دیده می‌شود که نشان می‌دهد تقاضای سوخت در فرانسه پس از چند ماه قیمت‌های بی‌سابقه رو به کاهش گذاشته است. قیمت گازوئیل در فرانسه روز یکشنبه به رکورد تازه هر لیتر ۲.۴۱ یورو رسید.قیمت بنزین نیز از اوج قبلی خود در سال ۲۰۲۲ عبور کرده است؛ به‌طوری‌که بهای SP95-E10 ـ پرمصرف‌ترین نوع بنزین بدون سرب در فرانسه ـ از هر لیتر ۲.۱۷ یورو فراتر رفت و SP98 هم به طور متوسط از هر لیتر ۲.۲۸ یورو گذشت.در واکنش به این وضعیت، دولت فرانسه سه‌شنبه اعلام کرد دامنه و مدت اجرای طرح‌های هدفمند کمک‌هزینه سوخت برای خانوارهایی را که بیشترین آسیب را از جهش قیمت‌ها دیده‌اند گسترش می‌دهد.طرح‌های جدید ۴۵۰ میلیون یورو هزینه خواهد داشت و مجموع هزینه‌های مربوط به حمایت سوختی را به ۱.۴ میلیارد یورو می‌رساند. این در حالی است که پیش‌بینی می‌شود کسری بودجه فرانسه امسال به ۵.۴ درصد تولید ناخالص داخلی برسد؛ یکی از بدترین کسری‌ها در اتحادیه اروپا، و بدهی عمومی نیز به حدود ۱۲۰ درصد تولید ناخالص داخلی نزدیک می‌شود.دولت همچنین برای بودجه ۲۰۲۷ خود طرحی موسوم به «قاعده طلایی سوخت» پیشنهاد کرده است؛ بر اساس این قاعده، هرگونه درآمد مالیاتی اضافی ناشی از افزایش قیمت سوخت خنثی شده و به‌سمت اقدامات حمایتی از مصرف‌کنندگان هدایت می‌شود تا دولت از گرانی سوخت در پمپ‌ها منتفع نشود.چرا سوخت در فرانسه این‌قدر گران است و سود آن به جیب چه کسانی می‌رود؟آنا کرتی، استاد اقتصاد در دانشگاه پاریس دوفین، در گفتگو با یورونیوز می‌گوید مالیات‌های سوخت در فرانسه از بسیاری کشورهای دیگر اروپایی بالاتر است.کرتی گفت: «این موضوع منبع قابل‌توجهی برای درآمد دولت فراهم می‌کند، اما در عین حال بار سنگینی بر قیمت نهایی سوخت تحمیل می‌کند.»از ماه مارس، دولت فرانسه برای مقابله با افزایش قیمت انرژی به جای کاهش عمومی مالیات، از یارانه‌های هدفمند سوخت استفاده کرده است. رولان لسکور، وزیر اقتصاد فرانسه، دوشنبه به خبرنگاران گفت این رویکرد همچنان «بدون تغییر» باقی می‌ماند و بخشی از تلاش دولت برای کمک به خانوارها و بخش‌هایی است که بیش از همه از افزایش قیمت سوخت آسیب دیده‌اند.دو مالیات اصلی سوخت در فرانسه، مالیات داخلی بر مصرف فرآورده‌های انرژی (TICPE) است که معمولاً به صورت مبلغ ثابت برای هر لیتر دریافت می‌شود و مالیات بر ارزش افزوده که حدود ۲۰ درصد است. مالیات بر ارزش افزوده بر قیمت سوخت پس از اضافه شدن TICPE اعمال می‌شود؛ در نتیجه رانندگان عملاً هم بر هزینه پایه سوخت و هم بر خود TICPE مالیات بر ارزش افزوده پرداخت می‌کنند. به این ترتیب، TICPE مستقیماً قیمت سوخت را افزایش می‌دهد و همزمان میزان مالیات بر ارزش افزوده پرداختی را بالا می‌برد.با وجود تصور رایج مبنی بر اینکه سود حاصل از فروش سوخت در فرانسه تا حد زیادی خارج از کنترل است، این بازار تحت نظارت و پایش گسترده دولت قرار دارد. قیمت‌های خرده‌فروشی اصولاً بر اساس سازوکار بازار تعیین می‌شود، البته با برخی استثناهای تنظیم‌گری. جایگاه‌های عرضه سوخت موظف‌اند قیمت‌های خود را در سامانه دولتی مقایسه قیمت ثبت کنند.کرتی در توضیح ساختار بازار سوخت به یورونیوز گفت: «توزیع‌کنندگان، یعنی همان پمپ‌های سوخت، با شرکت‌هایی که به آنها خدمات می‌دهند قرارداد دارند؛ قراردادهایی که جزئیاتی مانند کمپین‌های تبلیغاتی، میزان سودی که می‌توانند به دست آورند و نحوه رسیدگی به مشکلات محصول یا اختلال در زنجیره تامین را مشخص می‌کند. بنابراین این بخش آن‌قدرها هم بی‌سامان نیست که گاهی تصویر می‌شود.»کرتی افزود: «حاشیه سود واقعی در بخش پالایش است، بسیار بیشتر از توزیع. در پایین‌دست هم رقابت زیادی وجود دارد؛ از جایگاه‌های مستقل سوخت گرفته تا شرکت‌های خارجی، و البته توتال که با تعیین قیمت‌ها می‌تواند به طور غیرمستقیم بازار را کنترل کند.»در فرانسه، شرکت توتال انرژیز گهگاه سقف قیمتی تعیین کرده تا میزان پرداختی مشتریان به ازای هر لیتر را محدود کند، به‌ویژه در دوره‌هایی که قیمت سوخت بالا بوده است. با توجه به شبکه گسترده جایگاه‌های این شرکت در سراسر کشور، این اقدام‌ها فشار رقابتی بر دیگر عرضه‌کنندگان سوخت وارد کرده و آنها را وادار کرده است قیمت‌ها را پایین نگه دارند.کرتی توضیح داد: «تعداد نسبتاً کمی از شرکت‌های بزرگ نفت و انرژی، سوخت هزاران جایگاه کوچک را تامین می‌کنند که برای جذب مشتری با یکدیگر رقابت دارند.»کرتی با اشاره به اینکه فرانسه «یکی از بزرگ‌ترین ناوگان‌های خودروهای دیزلی در اروپا» را دارد، گفت این واقعیت این کشور را در برابر شوک‌های قیمتی آسیب‌پذیرتر می‌کند.کرتی ادامه داد: «علاوه بر خودروهای سواری ـ که دیزل در آنها برای حمل‌ونقل شخصی استفاده می‌شود ـ سوخت دیزل در کسب‌وکارهای کوچک و متوسط هم کاربرد دارد، عمدتاً برای حمل‌ونقل تجاری. موتورهای دیزلی در مصارف صنعتی نیز به کار می‌روند.»دلیل دیگر این است که بازار دیزل فرانسه بسیار بیشتر از بازار بنزین به واردات وابسته است؛ در نتیجه این کشور به‌طور ویژه در برابر کمبودهای بین‌المللی، افزایش قیمت عمده‌فروشی و هزینه‌های حمل‌ونقل آسیب‌پذیر است.کرتی افزود: «اگر تورم را در نظر بگیریم، قیمت‌های امروز از سطحی که اعتراض‌های «جلیقه‌زردها» را شعله‌ور کرد عبور کرده است. ما این سطح را چندین بار پشت سر گذاشته‌ایم؛ از جمله در سال ۲۰۲۱، در دوره پساکرونا، و دوباره در بحران ۲۰۲۲-۲۰۲۳.»اعتراض‌های «جلیقه‌زردها» در سال ۲۰۱۸ یکی از بزرگ‌ترین موج‌های ناآرامی اجتماعی در تاریخ معاصر فرانسه بود؛ جنبشی که خشم نسبت به بحران هزینه‌های زندگی، به‌ویژه اجرای مالیات جدید کربنی بر سوخت، آن را تغذیه می‌کرد.معترضان میدان‌ها و ورودی‌های اصلی شهرها را اشغال و مسدود کردند و همچنین دست به تظاهرات گسترده زدند که اغلب با درگیری با پلیس همراه بود.نزدیک به یک دهه پس از آن، فرانسه همچنان از کشورهایی است که بالاترین هزینه سوخت را در اروپا دارد و در عین حال نارضایتی عمومی رو به افزایش است.سیاست‌های نامزدهای انتخابات ریاست‌جمهوری فرانسهدیان بولِه، دانشیار علوم سیاسی در دانشگاه علوم سیاسی پاریس (سیانس‌پو)، می‌گوید جنبش جلیقه‌زردها نقطه عطفی بود که سیاستمداران را واداشت درباره سوخت موضع‌گیری مشخصی داشته باشند.بولِه گفت: «این جنبش واقعا سیاستمداران را مجبور کرد بگویند آیا اثر افزایش قیمت سوخت را به رسمیت می‌شناسند و تا چه حد از کسانی که باید با تبعات آن زندگی کنند حمایت می‌کنند.»مارین لوپن، نامزد بالقوه ریاست‌جمهوری و رهبر حزب راست افراطی تجمع ملی، تلاش کرده است با وعده کاهش مالیات بر ارزش افزوده از ۲۰ درصد به ۵.۵ درصد ـ همان‌گونه که در کارزار ۲۰۲۲ خود مطرح کرده بود ـ از نارضایتی‌ها درباره سوخت بهره‌برداری کند. اما چنین اقدامی با مقررات مالیات بر ارزش افزوده اتحادیه اروپا در تضاد است.به گفته بولِه، این رویکرد بخشی از یک استراتژی بلندمدت است که لوپن دنبال می‌کند و ارتباط نزدیکی با ویژگی‌های جمعیتی و اجتماعی‌اقتصادی رای‌دهندگانی دارد که او تلاش می‌کند جذب کند.بولِه توضیح داد: «لوپن از سال ۲۰۱۸ این موضوع را در دستور کار خود قرار داده است. او درک می‌کند که این نگرانی‌ها برای پایگاه رای‌اش که عمدتاً در مناطق روستایی و حومه‌شهری زندگی می‌کنند و به سوخت وابسته‌اند، موضوعی کلیدی است.»در همین حال، ژان لوک ملانشون، نامزد چپ رادیکال و حزب «فرانسه تسلیم‌ناپذیر» (LFI)، وعده داده است قیمت سوخت را در سطح هر لیتر ۱.۷۰ یورو برای بنزین و ۱.۸۰ یورو برای گازوئیل سقف‌گذاری کند.ملانشون با انتقاد از طرح لوپن برای کاهش مالیات بر ارزش افزوده سوخت گفت: «کاهش مالیات تضمین نمی‌کند که منافع آن به طور کامل به مصرف‌کننده منتقل شود.» او به تصمیم گذشته فرانسه برای کاهش مالیات بر ارزش افزوده بر وعده‌های غذایی در رستوران‌ها اشاره می‌کند که تاثیر چشمگیری بر کاهش قیمت برای مشتریان نداشت.بولِه می‌گوید علاوه بر این، پایگاه انتخاباتی ملانشون با پایگاه لوپن متفاوت است و همین تفاوت بر میزان برجسته شدن موضوع قیمت سوخت در کارزار کنونی او تاثیر می‌گذارد.بولِه افزود: «ملانشون رای‌دهندگانی در حومه‌ها دارد، اما در شهرها هم طرفدارانی دارد؛ مناطقی که مردم بیشتر از حمل‌ونقل عمومی استفاده می‌کنند، زیرا او تمرکز خود را بر مناطق شهری گذاشته است. بنابراین در حالی که قیمت سوخت برای این رای‌دهندگان نیز مهم است، به اندازه رای‌دهندگان مارین لوپن اهمیت ندارد و همین مقایسه نشان می‌دهد چرا لوپن این موضوع را آن‌قدر پررنگ مطرح می‌کند.»اگرچه نامزدها آغاز به اعلام طرح‌ها و وعده‌های اصلی خود کرده‌اند، هنوز برنامه‌های کاملشان منتشر نشده است؛ موضوعی که ارزیابی جزئیات دقیق سیاست‌هایشان درباره سوخت را دشوار می‌کند.در حال حاضر، گابریل اتال و ادوار فیلیپِ محافظه‌کار از اقدام‌هایی برای کاهش اثر افزایش هزینه سوخت بر مصرف‌کنندگان حمایت کرده‌اند؛ رویکردی که در کلیات با سیاست‌های فعلی دولت همسو است.در مقابل، رافائل گلوکسمان، نامزد چپ‌گرا، تاکید بیشتری بر کاهش وابستگی به سوخت‌های فسیلی گذاشته است.با توجه به هزینه‌های بی‌سابقه سوخت در پمپ‌ها، تورم انرژی می‌تواند به‌سرعت به یکی از محورهای اصلی نبرد انتخاباتی در فرانسه تبدیل شود؛ موضوعی که شباهت زیادی به کارزارهای اخیر ایالات متحده دارد، جایی که جهش قیمت بنزین و بحران هزینه‌های زندگی به بخشی جدایی‌ناپذیر از رقابت‌های ریاست‌جمهوری بدل شده است.