افسانه معروف پارتنون زیر سؤال رفت؛ معماران یونانی چشم انسان را فریب نمی‌دادند

پژوهش‌های تازه فرضیه دیرینه اصلاحات نوری و خطای دید در معماری معبد پارتنون یونان باستان را به چالش کشیده‌اند.

برای بیش از دو هزار سال، پارتنون در آتن به‌عنوان نمونه‌ای از نبوغ معماری یونان باستان شناخته شده است. یکی از مشهورترین روایت‌ها درباره‌ی این معبد می‌گوید معماران آن با ایجاد انحناهای بسیار ظریف در ستون‌ها و کف ساختمان، خطاهای دید انسان را اصلاح کرده‌اند تا بنا از هر زاویه کاملاً صاف و متقارن به نظر برسد.

اما پژوهشی تازه نشان می‌دهد این توضیح تاریخی شاید بیشتر افسانه‌ای معماری باشد تا واقعیتی علمی. آلن گوریلی، ریاضی‌دان دانشگاه آکسفورد، پس از بررسی ادعاهای مربوط به «اصلاحات نوری» پارتنون، به این نتیجه رسیده است که بسیاری از خطاهای دیدی که گفته می‌شد این طراحی‌ها برای مقابله با آن‌ها ساخته شده‌اند، یا وجود خارجی ندارند یا آن‌قدر کوچک‌اند که چشم انسان قادر به تشخیصشان نیست.

پارتنون کاملاً از خطوط صاف ساخته نشده است. بررسی‌های دقیق نشان داده‌اند که بخش‌هایی از آن انحنا دارند. برای مثال، سطح پایه‌ی معبد، یعنی سکویی که ستون‌ها روی آن قرار گرفته‌اند، در مرکز کمی بالاتر از دو طرف است. این انحنا حدود چند سانتی‌متر اندازه‌گیری شده است.

سال‌ها تصور می‌شد دلیل این طراحی آن است که یک خط افقی بلند در چشم انسان ممکن است در وسط کمی خمیده یا فرورفته دیده شود. براساس این نظریه، یونانیان باستان پایه‌ی ساختمان را کمی بالا آورده بودند تا این خطای دید را خنثی کنند. اما گوریلی پس از بررسی این فرضیه می‌گوید شواهدی برای چنین خطای دیدی پیدا نکرده است. به گفته‌ی وی، این ایده که خطوط افقی بلند به‌طور طبیعی در مرکز افتاده به نظر می‌رسند، پشتوانه‌ی علمی محکمی ندارد.

یکی دیگر از بخش‌های معروف پارتنون، ستون‌های آن است. ستون‌های یونانی معمولاً کاملاً استوانه‌ای نیستند و کمی در بخش میانی ضخیم‌تر می‌شوند. به نوشته گاردین ، توضیح رایج این بود که اگر ستون‌ها کاملاً صاف ساخته شوند، ممکن است از دور باریک‌تر یا حتی کمی فرورفته دیده شوند. بنابراین معماران با اضافه‌کردن انحنا، ظاهر ستون را اصلاح کرده‌اند.

اما بررسی گوریلی نشان می‌دهد چنین خطای دیدی در شرایط معمول مشاهده‌ی پارتنون اثبات نشده است. علاوه‌براین، میزان برآمدگی ستون‌های پارتنون بسیار کم است؛ حدود ۱۸ میلی‌متر که از فاصله‌ی معمول تقریباً قابل تشخیص نیست.

این تصور که یونانیان باستان ساختمان‌های خود را برای اصلاح دید انسان طراحی می‌کردند، تا حد زیادی از نوشته‌های ویتروویوس، معمار و مهندس رومی قرن اول پیش از میلاد، آمده است.

ضخیم‌تر بودن بخش میانی ستون‌ها و خمیدگی سکوی پارتنون احتمالاً به دلایل زیبایی‌شناختی یا فنی انجام شده بود، نه برای اصلاح خطای دید انسان

مشکل اینجاست که ویتروویوس حدود چهار قرن پس از ساخت پارتنون زندگی می‌کرد. با وجود فاصله‌ی زمانی زیاد، توضیحات او بعدها به کتاب‌های معماری وارد و به باوری پذیرفته‌شده تبدیل شد. فرانک سالمون، استاد تاریخ معماری کلاسیک در دانشگاه کمبریج نیز هشدار داده است که استفاده از نوشته‌های ویتروویوس به‌عنوان توضیح قطعی درباره‌ی معماری یونان چند قرن قبل، می‌تواند گمراه‌کننده باشد.

پژوهش جدید نمی‌گوید پارتنون بدون طراحی دقیق ساخته شده است. این معبد همچنان یکی از پیچیده‌ترین نمونه‌های معماری جهان باستان محسوب می‌شود. بحث فقط درباره‌ی دلیل وجود این انحناها است.

گوریلی احتمال می‌دهد برخی از این ویژگی‌ها دلایل عملی یا زیبایی‌شناختی داشته باشند. برای مثال، انحنای پایه می‌توانسته به جلوگیری از جمع‌شدن آب باران کمک کند. همچنین ستون‌های کمی خمیده شاید برای معماران یونانی ظاهر طبیعی‌تر و زیباتری ایجاد می‌کردند، بدون اینکه هدفشان اصلاح خطای دید باشد.

گوریلی در مقاله خود که هنوز مورد داوری همتا قرار نگرفته است، می‌نویسد افسانه‌ی «اصلاحات نوری پارتنون» بیش از آنکه بر آزمایش‌های علمی یا شواهد تاریخی مستقیم تکیه داشته باشد، بر تفسیرهای بعدی بنا شده است.