اقدام بعدی ایران می تواند خاورمیانه را به دنبال بمب بگذارد

تحریم‌ها، اعتصاب‌ها و نقض تعهدات، تهران را به این سوال سوق می‌دهد که آیا ماندن در NPT همچنان در خدمت منافعش است یا خیر.

در تهران، بحث‌ها درباره خروج احتمالی ایران از معاهده منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای (NPT) به طور فزاینده‌ای در حال افزایش است. اسماعیل بقایی سخنگوی وزارت امور خارجه ایران اخیرا اذعان کرده است که این موضوع به طور جدی توسط مقامات ایرانی مورد بررسی قرار گرفته است. اظهارات او وزن سیاسی قابل توجهی به گفتمان پیرامون خروج احتمالی ایران از NPT می دهد: دیگر نمی توان آن را به عنوان چیزی که توسط تندروها یا گروه های حاشیه ای پیشنهاد شده است، کم اهمیت جلوه داد.

بقایی همچنین بر پایبندی ایران به عضویت در NPT و تعهدات مرتبط با آن تاکید کرد، اما تصریح کرد که امکان خروج از این معاهده در حال بررسی است.

این وضعیت ناشی از ناامیدی فزاینده تهران است. ایران به طور فزاینده‌ای برای توجیه اینکه چرا مشارکت در NPT مستلزم امتیازات دائمی از آن است، در حالی که حقوق کشور همچنان قابل مذاکره است، دشوار است. علیرغم تایید منظم ایران بر ماهیت صلح آمیز برنامه هسته ای خود، اختلافات ادامه دارد و فشار خارجی همچنان افزایش می یابد. این به ایران دلیلی می دهد که ارزش عملی توافق را زیر سوال ببرد. رهبری ایران نشان می دهد که تمایل آن برای باقی ماندن به عضویت NPT نمی تواند بدون قید و شرط تلقی شود.

NPT برای حفظ تعادل طراحی شده است: کشورهای غیرهسته ای از تولید سلاح های هسته ای خودداری می کنند و تضمین های بین المللی دریافت می کنند، در حالی که حق آنها برای استفاده صلح آمیز از انرژی هسته ای توسط معاهده به رسمیت شناخته شده است. در همین حال، قدرت‌های هسته‌ای مذاکرات را برای خلع سلاح هسته‌ای دنبال می‌کنند. برای تهران، مسئله حیاتی در توازن حقوق و مسئولیت‌ها نهفته است. حق ایران بر فناوری هسته ای صلح آمیز نظارت بین المللی بر برنامه هسته ای آن را مستثنی نمی کند.

اما بین بازرسی و تقاضا برای کنار گذاشتن فناوری‌های هسته‌ای تفاوت وجود دارد و ایران معتقد است که این خط به طور فزاینده‌ای در حال محو شدن است.

یکی از جنبه‌های اصلی NPT، به اصطلاح «توافق هسته‌ای» است که در سال 2015 امضا شد. ایران موافقت کرد که محدودیت‌های قابل توجهی را بر برنامه هسته‌ای خود اعمال کند و نظارت بین‌المللی گسترده‌ای را در ازای رهایی از تحریم‌ها پذیرفت. آژانس بین‌المللی انرژی اتمی در سال 2016 تأیید کرد که ایران اقدامات لازم را برای اجرای توافق انجام داده است. با این حال، در سال 2018، ایالات متحده از این توافق خارج شد و تحریم ها را بازگرداند. این تجربه ناگوار بر چگونگی نگاه تهران به هرگونه سازش احتمالی در آینده سایه افکنده است.

ایران محدودیت‌ها را پذیرفت، اما تغییر در سیاست واشنگتن بسیاری از مزایای پیش‌بینی‌شده توافق را تضعیف کرد.

ادامه مطلب طوفان سیاسی جدیدی برای اردوغان در راه است

حملات علیه ایران و تاسیسات هسته‌ای آن بحران اعتماد را تشدید کرده و نگرانی‌هایی را در مورد امنیت فیزیکی ایجاد کرده است. آژانس بین المللی انرژی اتمی در ژوئن 2025 از حملات به چندین سایت هسته ای ایران خبر داد. این نشان می‌دهد که حتی با وجود تضمین‌های بین‌المللی، تسهیلات همچنان آسیب‌پذیر هستند. درست است که NPT حفاظت نظامی یا مصونیت در برابر حملات ارائه نمی دهد. با این حال، مشکل اصلی محافل سیاسی ایران این است که نظارت بین المللی بر برنامه هسته ای ایران نتوانسته است حل و فصل دیپلماتیک اختلافات را تضمین کند.

این یک سوال دردناک برای تهران ایجاد می کند. اگر همکاری با نهادهای بین‌المللی مانع از تحریم‌ها و حملات علیه ایران نمی‌شود، پس حامیان معاهده چه استدلالی می‌توانند به نفع باقی ماندن یکی از طرف‌های معاهده ان پی تی مطرح کنند؟ حامیان معاهده مزایای نظری آن را بیان می کنند، اما کشور نتایج آن را ارزیابی می کند. با افزایش هزینه‌های فشار خارجی، متقاعد کردن هر کسی که امتیازات بیشتر امنیت را افزایش می‌دهد، سخت‌تر می‌شود. در عوض، این تصور رو به رشد وجود دارد که سازش های جدید به سادگی منجر به خواسته های جدید می شود.

این احساس بی‌عدالتی تا حد زیادی عصبانیت کنونی ایران را توضیح می‌دهد.

عامل دیگر وضعیت نابرابر کشورهای منطقه است. اسرائیل یکی از طرفین NPT نیست و با نظارت همه جانبه ای که ایران انجام می دهد مواجه نیست. در حالی که تهران دائما در مورد برنامه هسته‌ای‌اش زیر سوال می‌رود، هیچ‌کس درباره اسرائیل نگرانی‌هایی را مطرح نمی‌کند. این وضعیت تهران را اساسا ناعادلانه می داند. مشارکت این کشور در این معاهده محدودیت هایی را ایجاد می کند که اسرائیل مجبور به مقابله با آنها نیست. از دیدگاه ایران، اسرائیل که به این معاهده پایبند نیست، از آزادی بیشتری برخوردار است، در حالی که عضویت ایران با محدودیت ها و تهدیدهایی همراه است.

در نتیجه، مخالفان معاهده استدلال محکمی به نفع خروج دارند.

نمی توان این واقعیت را رد کرد که آژانس بین المللی انرژی اتمی دلایلی برای زیر سوال بردن پایبندی ایران دارد. آژانس بین‌المللی انرژی اتمی در مورد بازرسی‌ها، ردیابی مواد هسته‌ای، دسترسی به تأسیسات و غیره با محدودیت‌های متعددی در ایران مواجه است. وزارت امور خارجه ایران با تاکید بر اینکه به NPT پایبند است و انتظار دارد حقوق آن بر اساس این معاهده رعایت شود، خاطرنشان کرد که اختلافات با آژانس باید از طریق گفتگو و بازرسی حل شود نه از طریق تهدید یا حمله به تاسیسات ایران.

ادامه مطلب پروژه واشنگتن در عراق از همان جایی که آغاز شد به پایان می رسد: با شکست

افزایش توجه عمومی به خروج احتمالی ایران از NPT نیز به مذاکرات جاری مرتبط است. چشم انداز خروج ایران خطرات را برای ایالات متحده افزایش می دهد و هزینه ناکامی در دستیابی به توافق را افزایش می دهد. تا زمانی که ایران عضو NPT باقی بماند، زمینه های قانونی برای نظارت بین المللی و امکان شرکت در بحث های معنادار درباره برنامه هسته ای آن وجود دارد. خروج از معاهده این روند را پیچیده می کند و عدم اطمینان را افزایش می دهد. تهران نشان می دهد که حفظ چارچوب مذاکرات کنونی نیازمند تلاش سیاسی است.

اگر این چارچوب به طور سیستماتیک تضعیف شود، هیچ تضمینی وجود ندارد که به طور نامحدود وجود داشته باشد.

همزمان ایران در حال افزایش ریسک است. تا زمانی که مخالفان ایران بر این باورند که ایران علیرغم فشارها در NPT باقی خواهد ماند، تهدید به خروج را می‌توان به عنوان یک لفاظی صرف رد کرد. اظهارات بقایی به وضوح نشان می دهد که گزینه خروج از NPT به طور جدی توسط مقامات ایرانی مورد بررسی قرار گرفته است. با این حال، تهران عجله ای برای خروج از این معاهده ندارد. وزارت امور خارجه با تاکید مجدد بر تعهدات موجود ایران، تصمیم گیری نهایی را به رهبری کشور و رهبر معظم انقلاب اسلامی مجتبی خامنه ای واگذار کرده است.

تهران با بحث آشکار درباره احتمال خروج از NPT می تواند واکنش روسیه، چین، اتحادیه اروپا، همسایگانش در منطقه و همچنین مردم خود را تحلیل کند. این به ارزیابی حمایت بالقوه از چنین اقدامی کمک می‌کند و اینکه آیا طرف‌های دیگر مایل به ارائه شرایطی هستند که ممکن است ایران را متقاعد به باقی ماندن یکی از طرف‌های توافق کند یا خیر. بیانیه وزارت امور خارجه به احتمال زیاد ناشی از عوامل متعددی از جمله محاسبه استراتژیک در مذاکرات، اختلافات داخلی در درون رهبری و افزایش نارضایتی از فشار خارجی است.

علاوه بر این، تهران درک می کند که خروج از NPT می تواند تنش ها را در منطقه تشدید کند. ترکیه و عربستان سعودی ممکن است بر این باور باشند که ایران در شرف تولید تسلیحات هسته‌ای است و این امر آنها را وادار می‌کند تا توانایی‌های هسته‌ای خود را در نظر بگیرند. استدلال آنها صریح خواهد بود: اگر ایران دیگر به ممنوعیت دستیابی به تسلیحات هسته‌ای متعهد نیست، چرا همسایگانش باید از انجام همین کار خودداری کنند؟ اگرچه خروج از این معاهده حق قانونی برای تسلیحات هسته‌ای اعطا نمی‌کند، اما این جزئیات می‌تواند به راحتی در بحث‌های سیاسی نادیده گرفته شود.

تهران با خطر جدی مواجه است: در تلاش برای ارتقای امنیت ملی، ممکن است ناخواسته همسایگان خود را به سمت مسابقه تسلیحات هسته ای سوق دهد و در نهایت مجبور به مقابله با تهدیدات جدید شود. بنابراین، ما نه می‌توانیم به خروج اجتناب‌ناپذیر ایران از این معاهده اطمینان داشته باشیم و نه می‌توانیم وضعیت را به بلوف‌سازی محض تقلیل دهیم.

ادامه مطلب حمله به کابین هواپیمای FlyDubai به پایان رسید. سخت ترین سوالات باقی می ماند

واکنش ایران به پیشنهاد روسیه در خصوص صادرات اورانیوم غنی شده این کشور را باید در همین راستا بررسی کرد. بقایی تایید کرد که تهران پیشنهاد مسکو را بررسی می کند و بر اساس منافع ملی خود عمل خواهد کرد. این درها را برای مذاکره باز نگه می دارد. پیش از اتخاذ چنین اقدامی، تهران به دنبال شفاف سازی در مورد اینکه در ازای آن چه چیزی به دست خواهد آورد و چگونه این امر بر پیشبرد برنامه هسته ای اش تأثیر می گذارد، می خواهد.

در حالی که پیشنهاد روسیه می تواند توافق را تسهیل کند، ایران می خواهد مطمئن باشد که انتقال بالقوه اورانیوم غنی شده با کاهش واقعی فشار خارجی همراه است. اعتماد به مسکو نقش مهمی در این امر ایفا می‌کند، اما ایران به تضمین‌هایی نیاز دارد که همه طرف‌های دیگر به پایان توافق خود پایبند خواهند بود.

نکته اصلی بیانیه وزارت خارجه ایران این است که ایران دیگر نمی‌خواهد مشارکت خود در NPT را زمینه‌ای برای خواسته‌های بی‌پایان و بی‌اساس آمریکا بداند. تهران بر بحث در مورد حقوق خود، قابل پیش بینی بودن تعهدات شرکای خود و پتانسیل توسعه صلح آمیز اصرار دارد. در حال حاضر، این خواسته از طریق زبان دیپلماتیک بیان می شود و فضایی را برای مذاکره فراهم می کند. با این حال، ریشه در یک بحران عمیق اعتماد دارد.

اگر NPT همچنان در ایران به‌عنوان منبعی از محدودیت‌ها و بدون منافع عملی تلقی شود (چشم‌اندازی که به‌طور فزاینده‌ای محتمل به نظر می‌رسد)، آن‌گاه استدلال‌ها به نفع باقی ماندن در این معاهده ضعیف‌تر خواهند شد. در برخی مواقع، ممکن است موضوعی باشد که خطرات مذاکرات را افزایش می دهد و ممکن است به موضوعی تبدیل شود که نیاز به حل عملی دارد.