ایران حتی در شرایطی که تندروها احتمال بمب را مطرح می کنند، از معاهده هسته ای حمایت می کند

تهران، ایران – ایران می‌گوید تعهدات خود بر اساس معاهده منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای (NPT) را به حالت تعلیق در نیاورده است، اما با ادامه مذاکرات میانجی‌گری برای پایان دادن به جنگ با ایالات متحده، بازرسی‌های بین‌المللی گسترده از سایت‌های ایران همچنان دور از دسترس است.

پس از حملات ایالات متحده و اسرائیل به تاسیسات اصلی هسته ای ایران و ترور رهبران ارشد، مقامات ایرانی به طور فزاینده ای در مورد امکان کنار گذاشتن معاهده بین المللی و ساخت بمب هسته ای بحث کرده اند.

تهدیدهای دونالد ترامپ، رئیس جمهور آمریکا مبنی بر حمله به مجموعه زیرزمینی کوه کلنگ در نزدیکی تاسیسات هسته ای نطنز و دیگر سایت های حساس، تنها تندروها در تهران را جسور کرده است تا خواستار تغییر دکترین هسته ای این کشور شوند - در زمان رهبر ترور علی خامنه ای، سلاح های هسته ای رسما ممنوع بود.

اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه روز دوشنبه در نشست خبری در تهران در جمع خبرنگاران تاکید کرد که جمهوری اسلامی علیرغم محدودیت همکاری با آژانس بین‌المللی انرژی اتمی، ناظر هسته‌ای سازمان ملل، همچنان به NPT پایبند است.

وی با اشاره به اسرائیل گفت: طرف‌های دیگر شروطی از جمله حملات آمریکا و رژیم صهیونیستی به تاسیسات هسته‌ای ما را وضع کرده‌اند که باعث ایجاد مشکلاتی در اجرای تعهدات پادمانی شده است.

بقایی در ادامه انتقادات تهران از رافائل گروسی، مدیر آژانس بین‌المللی انرژی اتمی، گفت: تا زمانی که این وضعیت ادامه داشته باشد، نمی‌توانیم مانند شرایط عادی در همکاری با آژانس عمل کنیم.

اما سخنگو تایید کرد که بازرسی های جدید آژانس چند روز قبل از نیروگاه اتمی بوشهر انجام شده است.

نیروگاه تولید برق که با همکاری روسیه ساخته شده و در حال توسعه برای فازهای جدید است، تنها تأسیساتی است که هنوز در دسترس آژانس است، زیرا در طول جنگ مستقیما بمباران نشده است. با این حال، هواپیماهای جنگی ایالات متحده چندین بار به اطراف نیروگاه حمله کردند و خسارت وارد کردند که باعث تخلیه نسبی پرسنل روسی شد که هنوز به طور کامل بازنگشته‌اند.

گروسی، رئیس آژانس بین‌المللی انرژی اتمی در اواخر اکتبر به شورای امنیت سازمان ملل گفت که این سازمان قادر به راستی‌آزمایی مواد هسته‌ای ایران نیست زیرا تهران «اطلاعات و دسترسی درخواستی را ارائه نکرده است».

علی واعظ، معاون برنامه خاورمیانه و شمال آفریقا در گروه بین المللی بحران، گفت که تهران یک پای خود را در NPT و پای دیگر را نزدیک خروجی نگه می دارد.

او به الجزیره گفت: «اجازه بازرسی در بوشهر یک حرکت کم هزینه است که برای زنده نگه داشتن دیپلماسی و دور نگه داشتن تندروها و حفظ اهرم فشار بر سایت های هسته ای زیرزمینی که بیشترین اهمیت را دارند، طراحی شده است.

از جمله این مکان‌های حساس می‌توان به تأسیسات نطنز، فردو و اصفهان اشاره کرد.

سید حسین موسویان، محقق مدعو در دانشگاه پرینستون و مذاکره‌کننده سابق هسته‌ای ایران، گفت که موضع ایران «منعکس‌کننده تمایز بین پایبندی به تعهدات NPT و اجازه بازرسی از تأسیسات بمباران‌شده است».

موسویان گفت آژانس بین‌المللی انرژی اتمی هیچ پروتکل بازرسی مشخصی برای تأسیسات هسته‌ای آسیب‌دیده در اثر حملات نظامی ندارد و خاطرنشان کرد که ایرانی‌ها می‌ترسند که دسترسی آژانس به سایت‌های حساس منجر به اشتراک‌گذاری اطلاعاتی با آمریکا و اسرائیل شود که می‌تواند در حملات بعدی مورد استفاده قرار گیرد.

او گفت: «تهران محدودیت‌های بازرسی‌های گسترده‌تر را به‌عنوان یک نگرانی امنیتی می‌بیند تا لزوما رد تعهدات NPT خود».

ایران یکی از موشکافانه‌ترین برنامه‌های هسته‌ای در تاریخ را داشته است و تعهدات بین‌المللی آن توسط چندین معاهده و قطعنامه‌های سازمان ملل تنظیم می‌شود.

NPT قوانین اساسی علیه اشاعه تسلیحات هسته ای را ایجاد می کند، در حالی که حق انرژی هسته ای صلح آمیز را به رسمیت می شناسد. یک توافق پادمان جداگانه با آژانس بین‌المللی انرژی اتمی نحوه نظارت آژانس بر فعالیت‌های هسته‌ای ایران را برای اطمینان از عدم حرکت به سمت توسعه تسلیحات مشخص می‌کند. ترتیبات فرعی، قطعنامه های شورای امنیت سازمان ملل و توافقات هسته ای الزامات اضافی را برآورده کرده اند.

به عنوان یکی از طرف های NPT، حقوق استفاده صلح آمیز هسته ای ایران به رسمیت شناخته شده است و اجازه دارد مبادلات صلح آمیز انجام دهد و در زمینه توسعه هسته ای کمک دریافت کند.

در ازای آن، این کشور متعهد می شود که سلاح های هسته ای را دریافت، تولید نکند یا به شکل دیگری به دست نیاورد و پادمان ها و به اشتراک گذاری اطلاعات را در قلمرو خود بپذیرد.

پس از تصمیم گیری مبنی بر اینکه "رویدادهای خارق العاده" "منافع عالی" کشور را به خطر انداخته است، خروج از این کشور مستلزم اطلاعیه ای است.

با این حال، این معاهده از حمله نظامی متعارف محافظت نمی کند، و این شکاف بین مزایای استفاده صلح آمیز وعده داده شده و آسیب پذیری واقعی در مرکز درخواست تندروهای داخلی برای خروج از NPT بوده است.

اما چنین ملاحظاتی به تعداد انگشت شماری از چهره های شاهین محدود نبوده است.

محسن رضایی رئیس امنیت ایران بارها به طور علنی احتمال خروج از این معاهده را بررسی کرده است. حسین محبی، سخنگوی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در اوایل این هفته گفت که اگر جمهوری اسلامی تصمیم خود را برای تغییر دکترین هسته‌ای خود انجام دهد، این سازمان «تدارکات لازم را ایجاد خواهد کرد».

میانجی‌های منطقه‌ای مانند قطر و پاکستان همچنان به انتقال پیام‌ها بین ایران و ایالات متحده برای جلوگیری از یک جنگ همه‌جانبه دیگر ادامه می‌دهند، اگرچه تحلیلگران هشدار داده‌اند که احتمال تشدید تنش در ماه‌های آینده وجود دارد.

تهران تاکید کرده است که اجازه نمی دهد اورانیوم بسیار غنی شده اش از کشور خارج شود، اما آماده است تا آن را تحت نظارت بین المللی در داخل ایران کاهش دهد. این کشور همچنین گفته است که غنی‌سازی را به‌طور کامل کنار نخواهد گذاشت، اما می‌تواند مانند توافق هسته‌ای 2015 که دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا به‌طور یکجانبه در سال 2018 در اولین دوره ریاست‌جمهوری خود از آن کنار گذاشته بود، محدودیتی برای غنی‌سازی بپذیرد.

رسیدن به توافقی که به طور کامل برنامه هسته‌ای ایران را مورد توجه قرار دهد، مستلزم حل و فصل خصومت‌ها در تنگه هرمز و فراتر از آن است، چیزی که بعید است در آینده قابل پیش‌بینی محقق شود.

واعظ از گروه بحران گفت: «تهران ممکن است مایل باشد در ازای امتیازات ملموس آمریکا، شکافی را باز کند، اما بعید است که با ارزش‌ترین تراشه‌های چانه‌زنی هسته‌ای خود را پیشاپیش تسلیم کند».

این کارشناس اضافه کرد که یک توافق اولیه می تواند به طور بالقوه بازرسی های محدود و مرحله ای بر اساس توافق 2025 قاهره بین ایران و آژانس بین المللی انرژی اتمی را باز کند.

این توافق چند ماه پس از بمباران تأسیسات هسته‌ای ایران توسط آمریکا و اسرائیل در جریان جنگ 12 روزه ژوئن 2025 به دست آمد. این توافق در صورتی که مجوز مورد به مورد توسط شورای عالی امنیت ملی این کشور اعطا شود، پیش‌بینی می‌کرد که دسترسی بازرسان آژانس به همه تأسیسات ایران بازگردانده شود.

اما هرگز اجرا نشد و تنش هایی را به دنبال داشت که منجر به حمله مجدد آمریکا و اسرائیل به ایران در 28 فوریه شد.

واعظ گفت: «بازگرداندن شفافیت معنی‌دار در مورد برنامه هسته‌ای ایران مستلزم یک معامله بزرگتر در مورد غنی‌سازی، ذخایر و کاهش تحریم‌ها است».

اما موسویان گفت که تهران چیزی بیش از یک توافق اولیه مانند توافق قاهره می خواهد.

وی گفت: «چنین همکاری مستلزم یک توافق جامع است که به مسائل امنیتی و هسته ای کلی بپردازد؛ بدون آن، بازرسی از سایت های بمباران شده بعید است».