بازاندیشی در مدیریت پسماند: مسیر گذار به اقتصاد چرخشی

هر سال در جهان بیش از ۲ میلیارد تن زباله شهری تولید می‌شود؛ بخش زیادی از این زباله‌ها همان لحظه‌ای که در سطل ریخته می‌شوند از دید پنهان می‌شوند. اما داستان زباله دقیقا از همین جا آغاز می‌شود.یک بطری پلاستیکی دورریخته ممکن است بازیافت و به محصولی تازه تبدیل شود. زباله‌های غذایی می‌توانند به کمپوست یا بیوگاز تبدیل شوند. موادی که قابل بازیافت نیستند ممکن است سوزانده شوند تا برق تولید شود و آنچه دیگر به هیچ وجه قابل بازیابی نیست در نهایت سر از محل دفن زباله درآورد. هرچه مواد بیشتری در این مسیر بازیابی و دوباره وارد چرخه مصرف شوند، حجم کمتری از زباله در پایان این مسیر به محل دفن می‌رسد.این همان اصل اقتصاد چرخشی است؛ نگه‌داشتن منابع در چرخه استفاده برای مدت هرچه طولانی‌تر، ابتدا با مصرف کمتر و سپس با استفاده دوباره و بازیافت مواد به‌جای دور ریختن آن‌ها.جداسازی آنچه هنوز ارزش دارددر مجتمع مدیریت پسماند «بیعه» در شارجه، زباله‌های شهری از روی یک خط تفکیک عبور می‌کند. دستگاه‌ها پلاستیک، فلز، کاغذ و مقوا را جدا می‌کنند و آنچه در ابتدا به شکل زباله مخلوط وارد شده بود به موادی تبدیل می‌شود که بالقوه امکان استفاده دوباره دارند.پلاستیک‌ها می‌توانند به بسته‌بندی و کالاهای مصرفی جدید تبدیل شوند و کاغذ و مقوا دوباره وارد چرخه تولید صنعتی می‌شوند.با این حال امکان بازیافت همه چیز وجود ندارد. در شارجه بخش از پسماند باقی‌مانده راهی نیروگاه تبدیل زباله به انرژی می‌شود؛ جایی که زباله به‌جای انتقال مستقیم به محل دفن زباله سوزانده می‌شود تا برق تولید کند.علیا العبیدلی، مهندس ارشد شرکت «امارات ویست تو انرژی»، می‌گوید: «بازیافت خودِ ماده را حفظ می‌کند و تبدیل زباله به انرژی با باقی‌مانده‌ها سر و کار دارد تا پسماند باقیمانده هم ارزش‌آفرین باشد».بازیافت، مواد را در چرخه استفاده نگه می‌دارد و تبدیل زباله به انرژی در مرحله بعد، انرژی مواد غیرقابل بازیافت را بازیابی می‌کند. هرچه امکان بازیابی نباشد در نهایت از این چرخه بیرون می‌رود و در محل دفن زباله انباشته می‌شود.ازبکستان اکنون تلاش می‌کند کل این مسیر را بازطراحی کند.بازنگری در سرنوشت زباله‌های ازبکستانازبکستان هر سال حدود ۱۵ میلیون تن زباله خانگی تولید می‌کند. آمارهای دولتی نشان می‌دهد در حال حاضر تنها حدود ۵ تا ۶ درصد این زباله‌ها توسط شرکت‌های تخصصی بازیافت یا پردازش می‌شود.برای بخش زیادی از باقی‌مانده، محل‌های دفن زباله همچنان آخر خط هستند.به‌گفته شهزود صفر‌اف، کارشناس ارشد آژانس مدیریت پسماند ازبکستان، لندفیل جدیدی به مساحت ۲۴ هکتار در حومه تاشکند بسته به دوره و فصل، روزانه حدود ۱۵۰۰ تا ۲۵۰۰ تن زباله دریافت می‌کند.دهه‌ها زباله‌های پایتخت در محل دفن قدیمی‌تری در نزدیکی همین ناحیه انباشته می‌شد. در تاسیسات جدید، زباله فشرده و با خاک پوشانده می‌شود و لایه‌های حفاظتی زیر آن برای جلوگیری از نفوذ شیرابه آلوده به زمین طراحی شده‌اند.اما زباله‌ای که زیر خاک دفن می‌شود می‌تواند همچنان اثر زیست‌محیطی داشته باشد. مواد آلی وقتی در نبود اکسیژن تجزیه می‌شوند گاز متان تولید می‌کنند که یکی از گازهای گلخانه‌ای بسیار قدرتمند است.رافائل بکمولین، مدیر شعبه بازیافت و دفع زباله، می‌گوید: «در محل دفن قدیمی حجم بسیار زیادی گاز متان جمع شده بود. حالا در همان‌جا پروژه‌ای در جریان است تا این گاز استخراج و به برق تبدیل شود».مقام‌ها می‌گویند طی چند سال گذشته ۴۷ محل دفن زباله تعطیل و بازسازی شده‌است و ازبکستان قصد دارد تا سال ۲۰۳۰ تعداد لندفیل‌ها را به نصف کاهش دهد.اما تعطیلی محل‌های دفن زباله باعث نمی‌شود خود زباله‌ها ناپدید شوند. اگر قرار است حجم کمتری از زباله زیر خاک برود باید جای دیگری برای آن پیدا شود.تبدیل زباله به برقبخشی از پاسخ در حومه سمرقند در حال شکل‌گیری است.نیروگاه جدیدی برای تبدیل زباله به انرژی در دست ساخت است که قرار است روزانه حدود ۱۵۰۰ تن زباله خانگی را پردازش کند و پس از آغاز به کار، سالانه حدود ۲۴۰ میلیون کیلووات‌ساعت برق تولید کند.عزیزه نظروفا، رئیس اداره سرمایه‌گذاری در آژانس مدیریت پسماند ازبکستان، می‌گوید: «هدف بلندمدت این است که زباله به جریان‌های مختلف تفکیک شود؛ مواد قابل بازیافت دوباره وارد چرخه تولید شوند، زباله آلی به سمت تولید کمپوست یا بیوگاز برود و پسماند باقی‌مانده راهی نیروگاه‌های تبدیل زباله به انرژی شود».ترتیب این مراحل اهمیت دارد. تبدیل زباله به انرژی می‌تواند حجم زباله‌ای را که راهی محل دفن می‌شود کاهش دهد اما اگر ابتدا مواد قابل بازیافت جدا شوند، تعداد بیشتری از آن‌ها در چرخه باقی می‌مانند.و همین ماجرا مسیر زباله را دوباره به نقطه شروع، یعنی سطل زباله، برمی‌گرداند.چرخه از خانه آغاز می‌شوددر شهر انگرن در شرق تاشکند، شرکت خصوصی «زیرو ویست» در قالب یک طرح آزمایشی ۱۰ هزار کیسه در اختیار ساکنان گذاشت تا خانواده‌ها را به تفکیک زباله در خانه تشویق کند.به‌گفته صابر مشرب‌اف، نماینده منطقه‌ای این شرکت، تنها حدود ۱ درصد از این کیسه‌ها با زباله‌های تفکیک‌شده به شرکت بازگردانده شد.مشرب‌اف می‌گوید: «بدون تفکیک زباله هیچ چیز قابل دست‌یابی نیست».به‌نظر او تنها ایجاد زیرساخت نمی‌تواند مشکل را حل کند. به اعتقاد مشرب‌اف، تفکیک زباله باید به عادتی روزمره تبدیل شود و از مهدکودک و مدرسه تا دانشگاه آموزش داده شود.این آزمایش مسیر زباله را کامل می‌کند و آن را به نقطه آغاز بازمی‌گرداند. وقتی پلاستیک، کاغذ، غذا و همه چیز با هم دور ریخته می‌شوند، بازیابی مواد مفید دشوارتر می‌شود. تفکیک زباله در مراحل اولیه فرصت‌های بیشتری ایجاد می‌کند تا مواد قابل بازیافت دوباره وارد تولید شوند نه این که راهی سوزاندن یا محل دفن زباله شوند.شارجه و ازبکستان در مرحله‌های متفاوتی از این مسیر درگیرند؛ از جداسازی و بازیافت تا مدیریت محل دفن زباله و بازیابی انرژی.اما تمام این زیرساخت‌ها تنها با آنچه جامعه تصمیم گرفته دور بیندازد سر و کار دارد.اقتصاد چرخشی خیلی زودتر آغاز می‌شود؛ با استفاده کمتر از منابع، نگه داشتن محصولات در چرخه استفاده برای مدت طولانی‌تر و بازیابی مواد ارزشمند پیش از آن که به زباله تبدیل شوند.