بازگشت دزدان دریایی سومالی؛ جنگ ایران چگونه آب‌های منطقه را ناامن‌تر کرد؟
افزایش ناامنی در خاورمیانه و اختلال در مسیرهای اصلی کشتیرانی، تهدیدی قدیمی را دوباره به آب‌های اطراف شاخ آفریقا بازگردانده است؛ تهدیدی که نامی جز دزدان دریایی سومالی ندارد.
در حالی که حملات حوثی‌ها در دریای سرخ، جنگ ایران و محدودیت تردد در تنگه هرمز مسیرهای تجاری را با دشواری روبه‌رو کرده‌اند، دزدان دریایی نیز از فضای بی‌ثبات منطقه برای حمله به کشتی‌های تجاری و نفتکش‌ها استفاده می‌کنند.گزارش آسوشیتدپرس از گشت‌زنی ناوچه اسپانیایی «سانتا ماریا» در خلیج عدن، تصویری از تلاش نیروهای دریایی اتحادیه اروپا برای مهار این تهدید ارائه می‌دهد. این ناوچه در چارچوب عملیات آتالانتا، ماموریت مقابله با دزدی دریایی در خلیج عدن و اطراف سومالی را برعهده دارد. با این حال، فرماندهان دریایی هشدار می‌دهند که تشدید بحران‌های منطقه‌ای، شرایط را برای فعالیت دوباره گروه‌های دزد دریایی مساعد کرده است.بر اساس داده‌هایی که فرماندهی عملیات آتالانتا در اختیار آسوشیتدپرس گذاشته، از زمان آغاز حملات حوثی‌ها به کشتیرانی در باب‌المندب در نوامبر ۲۰۲۳، در مجموع ۷۹ مورد حمله دزدان دریایی در منطقه ثبت شده است. حدود ۳۰ مورد از این حملات پس از آغاز جنگ ایران در فوریه ۲۰۲۶ رخ داده‌اند. این آمار از افزایش قابل‌توجه تهدید در ماه‌های اخیر حکایت دارد هرچند مقام‌های دریایی تاکید می‌کنند که نمی‌توان میان جنگ‌های منطقه‌ای و افزایش دزدی دریایی رابطه‌ای مستقیم و قطعی برقرار کرد.به کانال تلگرام یورونیوز فارسی بپیوندیدخلیج عدن؛ مسیر جایگزین که به کانون تازه ناامنی تبدیل شده استاهمیت خلیج عدن و تنگه باب‌المندب در ماه‌های اخیر افزایش یافته است. باب‌المندب، آبراهی است که کمتر از ۳۰ کیلومتر عرض دارد و دریای سرخ را به خلیج عدن متصل می‌کند و در شرایط عادی حدود ۱۲ درصد تجارت جهانی و نزدیک به یک‌چهارم تردد کانتینری جهان از آن عبور می‌کند.اختلال شدید در تردد از تنگه هرمز بر اهمیت این مسیر برای انتقال بخشی از صادرات نفت خلیج فارس افزوده است. در عین حال، تهدید حملات حوثی‌ها و افزایش خطر دزدی دریایی باعث شده شرکت‌های کشتیرانی برای انتخاب مسیرهای خود با محاسبات دشوارتری روبرو شوند.به گزارش آسوشیتدپرس دزدان دریایی مستقر در منطقه نیمه‌خودمختار پانتلند سومالی، نفتکش‌های حامل سوخت را هدف قرار داده‌اند و حتی یک کشتی ترکیه‌ای حامل سلاح برای دولت سومالی نیز ربوده شده است. در مواردی نیز مهاجمان ابتدا در نزدیکی سواحل یمن به کشتی‌ها حمله کرده و سپس آن‌ها را به سمت آب‌های سومالی برده‌اند. این روش در عمل از آشفتگی امنیتی در جنوب شبه‌جزیره عربستان بهره می‌گیرد.گزارش ماه مه الجزیره نیز از وقوع دست‌کم سه مورد ربایش کشتی در فاصله کوتاهی خبر داده بود. در میان شناورهای هدف قرارگرفته، نفتکش «هونور ۲۵» با محموله‌ای حدود ۱۸ هزار بشکه نفت و کشتی تجاری «سوارد» قرار داشتند. در آن زمان، سازمان عملیات دریایی اتحادیه اروپا اعلام کرده بود که کشتی «هونور ۲۵» را زیر نظر دارد و نیروهای دریایی پانتلند نیز از ربوده شدن آن خبر داده بودند.شش کشتی ربوده‌شده در چند ماه؛ گروگان‌گیری و عملیات خونین نجاتبر اساس پیگیری آسوشیتدپرس، بین آوریل تا اوت ۲۰۲۶، شش کشتی تجاری در این منطقه ربوده شده‌اند. پنج کشتی بعدا آزاد شدند اما نفتکش «ام‌تی آسانا» با پرچم تانزانیا که در ماه ژوئیه به تصرف دزدان دریایی درآمد، تا زمان انتشار آخرین گزارش عملیاتی آتالانتا در روز ۱۶ اکتبر همچنان در کنترل مهاجمان بود. سازمان بین‌المللی دریانوردی نیز در همان ماه اعلام کرده بود که ۲۲ دریانورد در این نفتکش در اسارت به سر می‌برند.آزادسازی کشتی‌ها نیز همیشه بدون تلفات انجام نشده است. در عملیات ماه سپتامبر برای بازپس‌گیری نفتکش «هونور ۲۵» که از آوریل در اختیار دزدان دریایی بود، پنج خدمه جان خود را از دست دادند. سازمان بین‌المللی دریانوردی اعلام کرد در جریان این عملیات، ۴۴ دریانورد از این کشتی و دو نفتکش دیگر به نام‌های «یورکا» و «سیبو ۱» که با نام «سیمول» نیز شناخته می‌شود، آزاد شدند.در تازه‌ترین نمونه از گسترش این تهدید، دزدان دریایی سومالی در اوایل نوامبر یک کشتی ماهیگیری ایرانی به نام «آزینی» را با ۲۳ سرنشین ربودند. مرکز امنیت دریایی اقیانوس هند هشدار داد که مهاجمان ممکن است از این شناور به‌عنوان «کشتی مادر» استفاده کنند. یعنی آن را به پایگاهی شناور برای پشتیبانی از حملات بعدی علیه کشتی‌های تجاری تبدیل کنند. این مرکز همچنین از شناورها خواست در آب‌های منطقه هوشیار باشند و فعالیت‌های مشکوک را گزارش دهند.چرا دزدی دریایی دوباره افزایش یافته است؟بازگشت دزدی دریایی را نمی‌توان صرفا پیامد مستقیم جنگ ایران یا حملات حوثی‌ها دانست. تحلیلگران مجموعه‌ای از عوامل امنیتی، اقتصادی و سیاسی را در این روند موثر می‌دانند.یکی از عوامل مهم، جابه‌جایی بخشی از ظرفیت دریایی کشورهای غربی از ماموریت‌های مقابله با دزدی دریایی به سمت دریای سرخ و تنگه هرمز است. از زمان آغاز حملات حوثی‌ها به کشتی‌ها در سال ۲۰۲۳، بخشی از ناوگان‌های نظامی بین‌المللی برای حفاظت از کشتیرانی و مقابله با حملات موشکی و پهپادی به این مناطق منتقل شده‌اند. با آغاز جنگ ایران نیز فشار بر نیروهای دریایی و افزایش نیاز به حفاظت از مسیرهای دیگر بیشتر شده است.الجزیره در گزارش ماه مه خود به نقل از تحلیلگران نوشت که کاهش یا جابه‌جایی گشت‌های ضد دزدی دریایی می‌تواند فرصت بیشتری برای فعالیت مهاجمان ایجاد کرده باشد. به اعتقاد این تحلیلگران، افزایش ارزش محموله‌های نفتی و سوختی در پی رشد قیمت انرژی نیز انگیزه اقتصادی حمله به نفتکش‌ها را تقویت می‌کند.مرکز سوفان، یک نهاد پژوهشی امنیتی نیز در ارزیابی اکتبر خود از ثبت ۲۵ حادثه مرتبط با دزدی دریایی در سواحل شاخ آفریقا تا اواسط سپتامبر ۲۰۲۶ خبر داد. این در حالی است که این رقم در کل سال ۲۰۲۵ میلادی ۹ مورد بود. این مرکز، انتقال بخشی از نیروهای دریایی آمریکا و اروپا به دریای سرخ و تنگه هرمز را یکی از عواملی می‌داند که لایه بازدارندگی در برابر دزدان دریایی را تضعیف کرده است.در کنار این عوامل، مشکلات مزمن اقتصادی سومالی نیز زمینه را برای بازگشت دزدی دریایی فراهم کرده است. فقر، ناامنی غذایی، ضعف کنترل دولت بر سواحل طولانی کشور و کاهش درآمد ماهیگیران، از جمله شرایطی هستند که می‌توانند افراد بیشتری را به فعالیت‌های غیرقانونی در دریا سوق دهند.عملیات آتالانتا؛ بازدارندگی در برابر تهدیدی که مهار آن دشوار استعملیات آتالانتا، ماموریت دریایی اتحادیه اروپا، از سال ۲۰۰۸ برای مقابله با دزدی دریایی در سواحل سومالی و حفاظت از کشتیرانی در اقیانوس هند غربی و خلیج عدن ایجاد شد. این عملیات از ناوهای جنگی، بالگردها، پهپادها و هواپیماهای شناسایی استفاده می‌کند و اطلاعات جمع‌آوری‌شده را با شرکای بین‌المللی به اشتراک می‌گذارد.آسوشیتدپرس در جریان همراهی با ناوچه اسپانیایی «سانتا ماریا» از حضور بیش از ۲۰۰ خدمه در این شناور خبر داده است. این ناوچه مجهز به توپخانه، اژدر، موشک و تسلیحات سنگین است و یک بالگرد و پهپاد نیز برای شناسایی هوایی و دور کردن مهاجمان احتمالی به کار می‌گیرد. نیروهای ویژه مستقر در آن نیز برای عملیات بازپس‌گیری کشتی‌های ربوده‌شده آموزش دیده‌اند.دریاسالار ایگناسیو ویلانوا، فرمانده عملیات آتالانتا در گفتگو با آسوشیتدپرس درباره پیوند میان بی‌ثباتی منطقه و افزایش فعالیت‌های غیرقانونی گفته است: «بی‌ثباتی، بی‌ثباتی ایجاد می‌کند. فعالیت‌های غیرقانونی را افزایش می‌دهد و در نهایت باعث می‌شود گروه‌ها به دریا روی بیاورند.»با این حال، اثرگذاری گشت‌های دریایی به‌سادگی قابل اندازه‌گیری نیست. فرماندهان می‌گویند در بسیاری از موارد، دزدان دریایی با مشاهده پهپاد، بالگرد یا ناو جنگی از ادامه حمله منصرف می‌شوند. بنابراین نمی‌توان به‌سادگی مشخص کرد چند حمله به دلیل حضور نیروهای بین‌المللی خنثی شده است.هزینه تازه برای تجارت جهانی و شرکت‌های کشتیرانیافزایش خطر دزدی دریایی در شرایطی رخ می‌دهد که شرکت‌های کشتیرانی از پیش با اختلال در مسیرهای دریای سرخ و تنگه هرمز مواجه‌اند. تغییر مسیر کشتی‌ها، افزایش زمان سفر، هزینه سوخت، بیمه و استخدام نیروهای حفاظتی، همگی هزینه انتقال کالا را بالا می‌برند.دویچه‌وله در گزارشی در ماه مه خود بازگشت دزدی دریایی را سومین بحران بزرگ پیش روی کشتیرانی پس از اختلال در تنگه هرمز و تهدیدهای دریای سرخ توصیف کرد. این رسانه هشدار داد که افزایش زمان سفر و هزینه‌های بیمه و امنیت می‌تواند فشار تازه‌ای بر زنجیره تامین جهانی وارد کند.آسوشیتدپرس نیز به نقل از محمود شحره، دیپلمات پیشین یمنی و پژوهشگر موسسه چتم‌هاوس گزارش داده است که شرکت‌های کشتیرانی در حال تغییر مسیر، تقویت تدابیر امنیتی و پرداخت هزینه‌های بیشتر بیمه هستند. این اقدامات، حتی بدون وقوع حمله مستقیم، هزینه تجارت دریایی را افزایش می‌دهد.بازگشت تهدیدی قدیمی در سایه بحران‌های جدیدسواحل سومالی در اوایل دهه ۲۰۰۰ و به‌ویژه در سال ۲۰۱۱ به یکی از خطرناک‌ترین مناطق جهان برای کشتیرانی تبدیل شده بود. در آن دوره، دزدان دریایی با ربودن کشتی‌ها و گروگان گرفتن خدمه، میلیون‌ها دلار باج مطالبه می‌کردند. بر اساس آمار مورد استناد بانک جهانی، هزینه سالانه دزدی دریایی سومالی برای اقتصاد جهان در اوج بحران به حدود ۱۸ میلیارد دلار می‌رسید.گسترش گشت‌های بین‌المللی، همکاری نیروهای دریایی کشورهای مختلف و استفاده از محافظان مسلح در کشتی‌های تجاری باعث شد این تهدید تا حد زیادی مهار شود. اما همان‌طور که گزارش‌های اخیر نشان می‌دهند، ریشه‌های اقتصادی و سیاسی دزدی دریایی در سومالی از بین نرفته‌اند.اکنون جنگ ایران، حملات حوثی‌ها، ناامنی در دریای سرخ و جابه‌جایی نیروهای دریایی بین‌المللی، شرایطی ایجاد کرده‌اند که دزدان دریایی می‌توانند از آن بهره ببرند. بازگشت این تهدید نه‌تنها امنیت خدمه کشتی‌ها و نفتکش‌ها را به خطر می‌اندازد، بلکه می‌تواند هزینه و زمان انتقال کالا در یکی از مهم‌ترین مسیرهای تجارت جهانی را نیز افزایش دهد.در چنین شرایطی، عملیات آتالانتا و گشت‌های بین‌المللی ممکن است مانع گسترش بیشتر حملات شوند اما مهار پایدار دزدی دریایی بدون رسیدگی به ریشه‌های اقتصادی و امنیتی بحران در سومالی دشوار خواهد بود. از این منظر، تهدید تازه در خلیج عدن صرفا مساله‌ای دریایی نیست بلکه بازتابی از زنجیره بحران‌هایی است که از خاورمیانه تا شاخ آفریقا، امنیت تجارت جهانی را به هم پیوند زده‌اند.