باستان شناسان فلسطینی برای نجات میراث غزه با زمان رقابت می کنند

در کنار نسل‌کشی اسرائیل در غزه، تلاش‌های آشکاری برای محو کردن میراث فرهنگی فلسطینی‌ها صورت گرفته است.

بر اساس گزارش یونسکو، از زمان آغاز عملیات نظامی اسرائیل در اکتبر 2023 و مارس 2026، حداقل 164 مکان فرهنگی در غزه آسیب دیده است.

از جمله آثار باستانی تحت تأثیر امواج بمباران اسرائیل، مسجد عمری بزرگ و حمام السامره، قصر الباشا در شهر قدیمی غزه و موزه فرهنگی القراره در نزدیکی خان یونس است.

در میان آوارها آثار باستانی و آثار باستانی گرانبهایی وجود دارد که داستانی از تاریخ غنی فرهنگی غزه را روایت می کند که در طول قرن ها در تقاطع امپراتوری ها و مردمان متعدد قرار گرفته است.

در میان ویرانی و بی نظمی جنگ نسل کشی اسرائیل علیه غزه که منجر به کشته شدن حداقل 74022 فلسطینی شده است، آثار ارزشمندی از تاریخ فلسطین در حال از دست رفتن است.

تیم "نگهبانان میراث" انجمن فرهنگ و هنر مایاسم با زمان برای بازیابی این اشیاء در معرض خطر خراب شدن یا دزدیده شدن رقابت می کند.

شیما محمد الناتور، دستیار هماهنگ کننده این برنامه، به الجزیره گفت که تیم او تاکنون بیش از 1700 قطعه تاریخی را از چهار مجموعه موزه از زمان شروع کارشان نجات داده است.

این تیم سخت کار می کند تا آثار باستانی گمشده باقیمانده از تاریخ 5000 ساله غزه را بازیابی کند. اما آنها با چالش‌های بزرگی از جمله ادامه جابجایی، کمبود تجهیزات تخصصی بازسازی و محدودیت‌های نظامی اسرائیل روبرو هستند.

همچنین وظیفه خطرناک نجات اقلام در نزدیکی به اصطلاح "خط زرد"، یک منطقه تقسیم کننده در غزه که اسرائیل کنترل کامل نظامی را در آن دارد، وجود دارد. از آوریل، از زمان اجرایی شدن آتش بس در اکتبر 2025، 196 فلسطینی در این منطقه کشته شده اند.

الناتور به الجزیره گفت: «ماهیت مناطق قبلا قابل مدیریت بود، اما مکان‌های فعلی آنها کاملا غیرقابل دسترس است.

"مشکل اصلی در ادامه کار ما با این مجموعه ها، قرار گرفتن آنها در پشت "خط زرد" است که خطر بزرگی برای تیم ایجاد می کند. یکی از اصول اصلی ما این است: زندگی انسان در اولویت است."

با توجه به اینکه 84 درصد از تمام سازه های غزه از زمان آغاز جنگ اسرائیل علیه غزه آسیب دیده یا ویران شده است، این تیم در حال حاضر از چادری در منطقه المواسی در خان یونس کار می کند. آنچه که به عنوان یک تلاش خودآغاز آغاز شد، به یک عملیات میدانی با بار عظیم تضمین از دست ندادن میراث غزه تبدیل شد.

این تیم بررسی‌های میدانی گسترده‌ای را در مناطق جنوبی و مرکزی غزه انجام می‌دهد تا آسیب‌های وارد شده به مجموعه‌های موزه‌های خصوصی و عمومی در طول حمله تقریبا سه ساله اسرائیل به غزه را مستند کند.

این اولین تلاش محلی سازمان یافته برای پرداختن به تأثیر جنگ بر بناهای تاریخی منطقه است. این تیم از نزدیک با مردم محلی و ساکنان آواره که آثار باستانی را در میان زباله‌هایی که غزه را فرش می‌کنند، پیدا می‌کنند، همکاری می‌کند.

الناتور گفت: «ما اعلان‌ها را ابتدا با پر کردن یک نظرسنجی جامع شامل جزئیات مخبر، مکان مصنوع و وضعیت آن انجام می‌دهیم.

سپس تیم برای نجات اقلام به محل می رود و پس از آن مراحل پردازش آغاز می شود: تمیز کردن، بایگانی و عکاسی.

این تیم از یک پروتکل سختگیرانه برای اطمینان از حفظ ارزش تاریخی و مکانی هر قطعه بازیابی شده، از ثبت شرایط کشف تا دادن هویت دیجیتال مستقل به آن، پیروی می کند.

الناتور گفت: "پس از نجات قطعات از محل آنها، روند مستندسازی و بایگانی آغاز می شود. ما تا حد امکان سعی می کنیم هیچ اثر باستانی را بدون سابقه و اطلاعات اولیه در انبار نیاوریم تا به ما در شناسایی منشاء آن کمک کند."

ما با ثبت موقعیت مکانی و آن از زوایای مختلف شروع می کنیم و تصاویر را به یک شماره یا کد منحصر به فرد برای مصنوع مرتبط می کنیم تا از هر گونه اختلاط جلوگیری شود.

این تیم متعهد به حفظ اطلاعات، تصویر، کد منحصر به فرد و منشاء هر مصنوعی است که پیدا می‌کند، علیرغم مواجهه با چالش‌های مهم.

برخی از اقلام باستان‌شناسی، به‌ویژه ظروف سفالی و شیشه‌ای، تحت فشار فیزیکی شدید ناشی از انفجار و فروریختن آوارهای ساختمانی هستند که منجر به شکستگی می‌شود. اینها در هنگام رسیدگی به آنها نیاز به نهایت دقت دارند، با این که تیم سیاست حداقل مداخله و تثبیت را از طریق کمک های اولیه حفاظتی انجام می دهد. آنها می دانند که بازسازی دائمی می تواند آسیب جبران ناپذیری ایجاد کند یا ویژگی های اصلی را تغییر دهد.

آنها با بازرسی هر قطعه، ثبت وضعیت آن و عکاسی از آسیب وارده به آن مورد شروع می کنند. اما آنها به وسیله تجهیزات فنی موجود محدود می شوند: تلفن های همراه برای عکاسی با وضوح بالا و ضبط کاغذ موازی برای محافظت در برابر هرگونه از دست دادن داده های احتمالی از برگه های Excel که موارد را مستند می کند.

برچسب های شناسایی با یک شماره منحصر به فرد، هر مصنوع را ثبت می کنند، در حالی که مواد اولیه بسته بندی و جعبه های چوبی اقلام را ذخیره می کنند. برس های نرم برای پاک کردن آرام گرد و غبار سطحی از سفال ها بدون آسیب رساندن به نشانه های اصلی استفاده می شود.

در حالی که این ابزارها راه‌حل کوتاه‌مدتی برای مشکل حفاظت ارائه می‌دهند، روش‌های حرفه‌ای‌تر همچنان منوط به تامین امنیت تجهیزات و منابع ضروری هستند که در حال حاضر فاقد آن هستند. تامین امنیت این ابزارها در یک منطقه جنگی دشوار است.

او گفت: «در زمان جنگ، گاهی اوقات بزرگ‌ترین دستاورد صرفا متوقف کردن فرسودگی یک مصنوع و حفظ آن تا حد امکان دست نخورده است تا زمانی که شرایط مناسب برای درمان تخصصی فراهم شود.

عملیات از یک چادر در یک منطقه ساحلی، مواد بازیافتی را در معرض شرایط آب و هوایی فرار و همچنین حشرات و جوندگان قرار می دهد. عوامل محیطی مخرب مانند رطوبت، کپک و ارتعاشات نیز هم مصنوعات و هم جعبه‌های چوبی را که در آن ذخیره می‌شوند، تهدید می‌کنند.

الناتور گفت: "جعبه های چوبی خود به نظارت مستمر نیاز دارند زیرا رطوبت و نوسانات دما می تواند چوب را پوسیده یا رشد قالب را تقویت کند که به نوبه خود به محتویات داخل آسیب می رساند."

"علاوه بر این، جابجایی مداوم و حمل جعبه ها از یک نقطه به نقطه دیگر، اقلام را در معرض شوک و لرزش، به ویژه قطعات شکننده یا شکسته قرار می دهد... کار در منطقه ای که تعداد زیادی از افراد آواره را در خود جای داده است، جابجایی و حمل و نقل روزانه را بسیار سخت تر می کند، در حالی که فضای ذخیره سازی بسیار محدود است."

راه حل ایجاد یک محیط ذخیره سازی پایدار است که در آن دما، رطوبت، تهویه و روشنایی قابل کنترل باشد. بسته بندی و مواد نگهداری تخصصی مناسب برای هر آیتم باستان شناسی به همراه دستگاه هایی برای نظارت بر شرایط محیطی در فضای ذخیره سازی نیز مورد نیاز است.

الناتور گفت: «بزرگترین نیاز ما انتقال از نجات اضطراری به حفاظت حرفه ای طولانی مدت است.

علاوه بر این، ما به آموزش های تخصصی در زمینه حفاظت پیشگیرانه، مدیریت مجموعه اضطراری، رسیدگی به آثار باستانی آسیب دیده، ارزیابی آسیب و مدیریت پایگاه داده نیاز داریم.

این تیم اکنون در حال بررسی مرحله بعدی عملیات است - انتقال اقلام از چادرها به مکان های امن تر. اما این یک فرآیند طولانی خواهد بود که مستلزم بررسی سوابق و پایگاه‌های اطلاعاتی، ارجاع متقابل شماره اقلام با محتویات جعبه، عکاسی از وضعیت آنها قبل و بعد از انتقال، و سازماندهی مجدد آنها برای اطمینان از دسترسی و ردیابی آسان است.

تأثیر این ابتکار فراتر از نجات مصنوعات سنگی و ظروف باستانی و ایجاد آگاهی جامعه است که ساکنان و افراد آواره را نگهبانان فرهنگ، تاریخ شفاهی و میراث خود می‌سازد.

الناتور گفت: "ما از طریق فعالیت های خود با کودکان، جوانان، زنان و ساکنان آواره، فعالیت های آموزشی و میدانی ساده، کارگاه ها و برنامه های مرتبط با آثار باستانی، صنایع دستی سنتی و تاریخ شفاهی را سازماندهی می کنیم. ما شرکت کنندگان را تشویق می کنیم تا سوالاتی بپرسند و داستان های مرتبط با مکان ها و آثار را مستند کنند."

با این حال، با وجود چالش‌ها، درس‌هایی در مورد نجات میراث فرهنگی غزه آموخته شده است.

الناتور گفت: «فرایند نجات به خودی خود به یک ابزار آموزشی تبدیل شده است – وقتی مردم تیمی را می بینند که تحت این شرایط کار می کند تا یک قطعه تاریخی را از زیر آوار بیرون بکشد، میراث را به عنوان چیزی ارزش محافظت دارد تا چیزی که در مواقع بحران غیرقابل استفاده نیست.» ما قویا معتقدیم که آگاهی جامعه یکی از حیاتی ترین خطوط دفاعی است.»