بحران جهانی حافظه و پردازشگرهای گرافیکی تا سال ۲۰۳۰ ادامه خواهد داشت

براساس گزارش‌های جدید، هجوم شرکت‌ها به توسعه هوش مصنوعی و تغییر اولویت سازندگان تراشه به سمت دیتاسنترها، بازار سخت‌افزار مصرفی را با رشد کم‌سابقه قیمت‌ها و کاهش شدید موجودی روبه‌رو کرده است؛ بحرانی که ارزیابی‌ها نشان می‌دهد احتمالاً تا سال 2030 ادامه خواهد داشت. افزایش قیمت پردازنده‌های گرافیکی که در اصطلاح به آن «تورم تراشه» (Chipflation) گفته می‌شود، فاصله بسیار زیادی از نرخ‌های عمومی تورم گرفته است. براساس گزارشی از جی‌پی مورگان، قیمت حافظه‌های رم تا پایان سال 2026 رشدی 400 درصدی را نسبت به سال 2024 ثبت خواهد کرد. گزارشی از Tom's Hardware نیز نشان می‌دهد کارت گرافیک پرچم‌دار انویدیا یعنی GeForce RTX 5090 درحال‌حاضر با قیمت 4,920 دلار و بالاتر از برچسب قیمتی 1,999 دلاری زمان عرضه در ژانویه 2025 به فروش می‌رسد. بازارهای بین‌المللی نیز تحت فشار قرار دارند؛ برای مثال در ژاپن قیمت برخی از پردازنده‌های گرافیکی گیمینگ حدود 41 درصد گران‌تر از بازار آمریکا است. پیامدهای این کمبود کل بازار محصولات الکترونیکی مصرفی را تحت‌تأثیر قرار داده است. طبق گزارش جی‌پی مورگان، شاخص بهای مصرف‌کننده در بخش نرم‌افزار و لوازم جانبی طی دو سال اخیر نزدیک به 25 درصد رشد داشته است. گزارش نشریه The Economist نیز به افزایش مشابه قیمت کنسول‌های بازی و لپ‌تاپ‌ها اشاره می‌کند که در نتیجه آن عرضه جهانی رایانه‌های شخصی کاهش یافته است. در این میان، دلالان بازار آزاد نیز از شرایط سود برده‌اند؛ تا جایی که فروشگاه‌هایی مانند GameStop کنسول پلی‌استیشن 5 پرو سونی را حدود 500 دلار بالاتر از قیمت رسمی کارخانه می‌فروشند. پیش‌بینی برخی کارشناسان حاکی از آن است که این بحران ممکن است تا دهه 2030 به درازا بکشد، چراکه بسیاری از سازندگان نیمه‌رسانا بیشتر ظرفیت تولید سال 2027 را فروخته‌اند و سفارش‌های سال 2028 به بعد را ثبت می‌کنند. ریشه بحران کمبود پردازنده‌های گرافیکی در زنجیره تامین حافظه کمبود پردازنده گرافیکی در اصل ریشه در تأمین حافظه دارد. هرچند نوسان در زنجیره تأمین تراشه پدیده‌ای تازه نیست و انتقال خطوط تولید از فرمت حافظه DDR4 به DDR5 تا حدودی باعث کندی توزیع شده بود، اما ساخت سریع مراکز داده هوش مصنوعی این شرایط را وخیم‌تر کرده است. این زیرساخت‌ها نیاز شدیدی به حافظه با پهنای باند بالا (HBM) دارند؛ نوع پیشرفته‌ای از DRAM که اتصالات سریع‌تر و پهنای باند بیشتری دارد. توسعه‌دهندگان مدل‌های هوش مصنوعی برای آموزش و اجرای سیستم‌های خود به این تراشه‌ها نیازمند هستند و سطح تقاضا برای HBM از ظرفیت فعلی بازار بسیار فراتر رفته است. تولید تراشه‌های HBM به ظرفیت ویفرهایی وابسته است که هم‌زمان برای ساخت DRAM معمولی و سایر محصولات حافظه استفاده می‌شوند. تأمین‌کنندگان به دلیل محدودیت امکانات و سود حدود 30 درصدی بیشتر HBM در مقایسه با رم‌های سنتی، تمرکز اصلی خود را بر ساخت این تراشه‌های پیشرفته گذاشته‌اند. علاوه‌براین، روند مهاجرت خطوط تولید به نسل‌های مدرن‌تر یعنی HBM4 و HBM4E محدودیت موجودی را تشدید کرده است. یکی از مدیران سامسونگ اعلام کرده سهم حافظه‌های HBM از کل خروجی DRAM تا سال 2027 به نزدیک 30 درصد خواهد رسید؛ رقمی که یک سال پیش 20 درصد بود. برآوردها نشان می‌دهد این رقم تا سال 2029 تا مرز 40 درصد افزایش می‌یابد. به‌طور کلی پیش‌بینی می‌شود دیتاسنترهای هوش مصنوعی حدود 70 درصد از کل رم تولیدی جهان را در سال جاری مصرف کنند. تمرکز شدید سهم بازار، این معضل را عمیق‌تر کرده است. سه شرکت مایکرون (Micron)، سامسونگ الکترونیکس و SK Hynix حدود 90 درصد از تولید جهانی DRAM را در دست دارند. هر سه شرکت با وجود توسعه قابل‌توجه ظرفیت کارخانه‌های خود، پیش‌بینی کمبود بلندمدت را تأیید کرده‌اند و اولویت تحویل محصول را به مراکز داده اختصاص داده‌اند. برای مثال، شرکت مایکرون از سال گذشته فروش مستقیم به مصرف‌کنندگان خرد را متوقف کرده تا توان خود را به زنجیره تأمین هوش مصنوعی اختصاص دهد. مدیران ارشد صنعت نیمه‌رسانا تصویر تیره‌ای از سال‌های پیش‌رو ترسیم می‌کنند. «سانجی مهروترا»، مدیرعامل مایکرون، کمبود عرضه در سال‌های 2027 و 2028 را بسیار شدیدتر از سال 2026 ارزیابی کرده است. «کواک نو-جونگ»، مدیرعامل اس‌کی هاینیکس، نیز سال آینده را از نظر تأمین کالا بدترین سال تاریخ این صنعت توصیف کرده است. همچنین «چوی ته-وون»، رئیس هیئت‌مدیره اس‌کی هاینیکس، در جریان یکی از رویدادهای انویدیا عنوان کرد ساخت ظرفیت کافی برای تأمین ویفر دست‌کم 4 تا 5 سال زمان خواهد برد و کسری تولید تا حداقل سال 2030 حدود 20 درصد عقب‌تر از تقاضا باقی می‌ماند. همچنین بخش عمده‌ای از ظرفیت سال آینده سازندگان از پیش فروخته شده است. مایکرون 75 درصد از حجم تولید HBM سال 2027 را با نرخ‌هایی بسیار بالاتر از سال 2026 پیش‌فروش کرده است. شرکت کره‌ای سرمایه‌گذاری KB Securities گزارش داده سامسونگ نزدیک به 80 درصد ظرفیت رم سال 2027 خود را فروخته و حدود 70 درصد از آن در قراردادهای پنج‌ساله ثبت شده است. در سوی مقابل، برخی چهره‌های صنعت انتظار تعدیل بازار را دارند. «جیسون چن»، مدیرعامل ایسر، با اشاره به احتمال ورود جایگزین‌های ارزان‌قیمت چینی، ثبات قیمت‌ها در سال آینده را محتمل دانسته است. برخی تحلیل‌گران نیز در توجیه‌پذیری سرمایه‌گذاری‌های سنگین سازندگان حافظه و تداوم رشد هوش مصنوعی تردید دارند؛ کمااینکه در اکتبر 2026 انتشار گزارشی مبنی‌بر احتمال اشباع بازار حافظه در سال 2029 باعث ریزش ارزش سهام تولیدکنندگان رم شد. بااین‌حال «جنسن هوانگ»، مدیرعامل انویدیا، با رد احتمال مازاد عرضه تأکید دارد که در دنیای پردازش، حافظه همواره بیشتر مصرف می‌شود.