بحران سوخت روسیه؛ آیا ایران می‌تواند جای مسکو را در بازار آسیای میانه بگیرد؟

کشورهای آسیای میانه خرید نفت و فراورده‌های نفتی از ایران را آغاز کرده‌اند؛ زیرا منابع سوخت روسیه که مدت‌ها به آن وابسته بودند، در پی حمله فزاینده اوکراین به زیرساخت‌های انرژی روسیه کاهش یافته است.به گزارش الجزیره، تاجیکستان در ماه اوت اعلام کرد که به دلیل نگرانی درباره تامین سوخت از روسیه، نفت و فراورده‌های نفتی از ایران دریافت می‌کند.تهران همچنین با ساخت یک پالایشگاه مشترک در قرقیزستان و تامین نفت خام مورد نیاز آن موافقت کرده است. روسیه در پی حمله‌های پهپادی اوکراین به پالایشگاه‌های این کشور و ادامه جنگ، با کمبود سوخت روبه‌رو شده است.تاجیکستان و قرقیزستان بیشترین وابستگی را دارندحمله‌های اوکراین به زیرساخت‌های انرژی روسیه، نگرانی کشورهایی مانند تاجیکستان و قرقیزستان را افزایش داده؛ دو کشوری که برای تامین نفت و فراورده‌های نفتی به روسیه وابستگی زیادی دارند.تاجیکستان به طور سنتی تا ۸۰ درصد فراورده‌های نفتی مورد نیاز خود را از روسیه تامین می‌کرد. قرقیزستان نیز بیش از ۹۰ درصد بنزین خود را از روسیه وارد می‌کند.گلیا ابراگیموا، کارشناس آسیای میانه در مؤسسه کارنگی پولیتیکا در برلین پیش‌تر به الجزیره گفته بود این دو کشور «بیشترین آسیب را دیده‌اند». قرقیزستان عضو اتحادیه اقتصادی اوراسیا، یک بلوک تجارت آزاد متشکل از پنج کشور پیشین شوروی، است. تاجیکستان عضو این اتحادیه نیست، اما به گفته ابراگیموا، سوخت ارزان روسیه را به عنوان «بهای وفاداری سیاسی» دریافت می‌کرد.قزاقستان نیز با وجود داشتن سه پالایشگاه بزرگ به‌جا مانده از دوران شوروی، با افزایش قیمت سوخت روبه‌رو شده است. بر اساس گزارش اولوس‌مدیا، بهای سوخت در این کشور در سال جاری ۱۵.۶ درصد افزایش یافته است.ازبکستان وابستگی کمتری به انرژی روسیه دارد و تولید داخلی آن می‌تواند بخش عمده نیاز کشور را تامین کند. با این حال، افزایش تقاضای نفت در منطقه این کشور را نیز به سمت متنوع کردن واردات و عقد قرارداد با کشورهایی مانند گرجستان و عراق سوق داده است.چرا روسیه با کمبود سوخت روبه‌رو شده است؟حملات پهپادی اوکراین، با هدف تضعیف توانایی روسیه برای ادامه جنگ، بخشی از ظرفیت پالایش نفت این کشور را از کار انداخته است. بر اساس متن گزارش، این حملات بین یک‌چهارم تا نیمی از ظرفیت پالایش نفت روسیه را تحت تاثیر قرار داده است.مسکو برای مقابله با کمبود، سهمیه‌بندی سوخت را اجرا کرده است. فروش سوخت در بسیاری از موارد به حدود ۲۰ تا ۳۰ لیتر برای هر خودرو محدود شده و پر کردن گالن‌های دستی تا حد زیادی ممنوع شده است.دولت روسیه پیش‌تر صادرات بنزین و سوخت هواپیما را ممنوع کرده بود و مقام‌ها اکنون ممنوعیت صادرات گازوئیل را نیز بررسی می‌کنند. همچنین مقررات کیفیت سوخت کاهش یافته و استفاده موقت از سوخت با درجه پایین‌تر برای بازار داخلی مجاز شده است.ایران چگونه وارد بازار آسیای میانه شده است؟تاجیکستان در ماه اوت اعلام کرد که نفت و فراورده‌های نفتی از ایران دریافت می‌کند. وزارت آب و انرژی این کشور مسیر انتقال این محموله‌ها را اعلام نکرد اما گفت تاجیکستان انتظار دارد ۲.۵۵ میلیون تن نفت و فراورده‌های نفتی از ایران دریافت کند.در مورد قرقیزستان نیز مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهوری ایران، در ماه اوت از پیشنهاد این کشور برای ساخت یک پالایشگاه مشترک استقبال کرد.پزشکیان گفت بر اساس این توافق، نفت خام مورد نیاز پالایشگاه از سوی ایران تامین می‌شود و فراورده‌های تولیدشده می‌توانند میان دو طرف تقسیم شوند.آیا ایران می‌تواند از این فرصت استفاده کند؟جنگ ایالات متحده و اسرائیل علیه ایران به درآمدهای نفتی تهران آسیب زده است. بر اساس داده‌های منتشرشده توسط مرکز آمار ایران در ماه سپتامبر، تولید ناخالص داخلی کشور در سه ماه نخست سال، از ۲۱ مارس تا ۲۰ ژوئن، نسبت به مدت مشابه سال قبل ۱۰.۱ درصد کاهش یافته است.توانایی ایران برای فروش نفت خام نیز به دلیل محاصره دریایی بنادر ایران از سوی آمریکا که طبق متن گزارش از اواخر فوریه برقرار بوده، به شدت محدود شده است.برآوردهای کپلر و ورتکسا نشان می‌دهد بارگیری نفت خام و میعانات گازی ایران از حدود دو میلیون بشکه در روز در ماه مارس به حدود ۷۴۰ هزار بشکه در روز در ژوئن و ۲۲۰ تا ۲۵۵ هزار بشکه در روز در ماه اوت کاهش یافته است. در چنین شرایطی، تحلیلگران می‌گویند کمبود سوخت روسیه دست‌کم در کوتاه‌مدت فرصت تازه‌ای برای ایران در بازار آسیای میانه ایجاد کرده است.مسیر انتقال نفت ایران آسان نیستایران با تاجیکستان و قرقیزستان مرز مشترک ندارد. فدریک اشنایدر، پژوهشگر ارشد شورای خاورمیانه در امور جهانی می‌گوید: «برای رسیدن نفت و فراورده‌های پالایش‌شده ایران به تاجیکستان، محموله‌ها باید با قطار از ترکمنستان و ازبکستان عبور کنند. مسیر انتقال به قرقیزستان نیز از همین دو کشور می‌گذرد.»اشنایدر بر این باور است این تجارت از نظر لجستیکی پایدار نیست. او گفت فرصت ایجادشده برای ایران به ادامه حمله‌های اوکراین به پالایشگاه‌های روسیه بستگی دارد؛ حمله‌هایی که به گفته او با توجه به کاهش توانایی اوکراین و فشار دولت آمریکا برای توقف آنها، ممکن است ادامه پیدا نکند.به گفته او، اگر حملات متوقف شود یا روسیه پالایشگاه‌های خود را تعمیر کند، سوخت روسیه بر اساس توافق‌های اتحادیه اقتصادی اوراسیا و بدون حقوق گمرکی دوباره به آسیای میانه بازخواهد گشت و ایران برای رقابت قیمتی با روسیه با مشکل مواجه خواهد شد.اشنایدر همچنین تاکید کرد که روسیه از نظر لجستیکی نسبت به ایران برتری دارد، زیرا با تاجیکستان و قرقیزستان مرز مشترک دارد و دهه‌ها زیرساخت ریلی، خطوط لوله و قراردادهای تامین در این منطقه ایجاد کرده است.آسیای میانه جای بازار چین را نمی‌گیردبه گفته اشنایدر، بازار آسیای میانه به اندازه‌ای بزرگ نیست که بتواند زیان‌های ایران در بازارهای دیگر را جبران کند.او گفت تقاضای کل تاجیکستان حدود ۵۰ هزار بشکه در روز است؛ رقمی که در مقایسه با ۱.۷ میلیون بشکه نفتی که ایران یک سال پیش از طریق دریا صادر می‌کرد، بسیار اندک است.اشنایدر گفت آسیای میانه می‌تواند «خروجی مفیدی» برای گازوئیل و بنزین ایران باشد، اما نمی‌تواند جایگزین بازار چین شود.به گفته او، اهمیت این بازار برای تهران به روند جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران بستگی دارد. ایران همچنین باید روابط خود با روسیه را که با آن شراکت راهبردی عمیقی دارد، حفظ کند.او افزود ایران نمی‌تواند این تصور را ایجاد کند که مشتریان روسیه را از این کشور می‌گیرد و به همین دلیل احتمالا خود را به عنوان یک تامین‌کننده موقت معرفی خواهد کرد؛ موضوعی که میزان درآمد احتمالی ایران از این بازار را نیز محدود می‌کند.خطر تحریم‌های ثانویه آمریکاکشورهای آسیای میانه در عین حال ممکن است با خطر تحریم‌های ثانویه آمریکا به دلیل خرید نفت ایران روبه‌رو شوند.اشنایدر گفت تحریم‌های ثانویه آمریکا می‌تواند شرکت‌ها یا بانک‌های خارجی را که در معاملات مهم مربوط به فراورده‌های نفتی ایران مشارکت می‌کنند، هدف قرار دهد. وزارت خزانه‌داری آمریکا در همین راستا ماه اوت دامنه رفتارهای مشمول تحریم را گسترش داده است. با این حال، او تحریم مستقیم دولت‌های آسیای میانه از سوی واشنگتن را بعید می‌داند.به گفته اشنایدر، آسیای میانه اکنون به صحنه رقابت تازه‌ای میان روسیه، چین و آمریکا تبدیل شده و واشنگتن به دلیل اهمیت مواد معدنی حیاتی این منطقه، بیش از هر زمان دیگری از دهه ۱۹۹۰ در حال نزدیک شدن به کشورهای آسیای میانه است.او در عین حال هشدار داد که تحریم یک دولت آسیای میانه به دلیل خرید سوخت از ایران می‌تواند این کشورها را به سمت روابط نزدیک‌تر با روسیه و چین سوق دهد.به گفته او، واشنگتن احتمالا به جای آن، معامله‌گران، شرکت‌های حمل‌ونقل ریلی و لجستیکی و بانک‌های کوچک‌تر را هدف قرار خواهد داد.چنین فشاری می‌تواند هزینه تجارت با ایران را افزایش دهد و آن را کندتر کند، اما همزمان ممکن است تلاش کشورهای آسیای میانه برای استقلال اقتصادی و مالی از آمریکا را افزایش دهد.