بیلیانا پلوسیچ، جنایتکار جنگی صرب بوسنی که پشیمانی خود را پس گرفت

بیلیانا پلوسیچ که این هفته در سن 96 سالگی درگذشت، از خانواده ای تحصیلکرده، شهری و مرفه در توزلا، جایی که در سال 1930 متولد شد، آمد. پدرش، سوتیسلاو، زیست شناس برجسته، مدیر بخش علوم طبیعی در موزه سارایوو و نگهبان مجموعه گیاه شناسی آن بود. پدربزرگ او، دیونیسیجه، یک تاجر موفق بود. مادرش خانه دار بود.

به عنوان یک کودک در سارایوو، یوگسلاوی، پلاوسیچ تنها 11 سال داشت که آلمان نازی در سال 1941 به آن حمله کرد. سال های نوجوانی او با رویدادهای دلخراش مشخص شد. برخی از بستگان او توسط اوستاشا، جنبش فاشیستی کرواسی کشته یا به اردوگاه‌های کار اجباری تبعید شدند یا به صربستان همسایه اخراج شدند. پلاوشیچ از نزدیک شاهد برخی از این اتفاقات بود.

این اثری قوی بر هویت او گذاشت. وقتی برای کتابم، خانم جنایتکار جنگی: بیلیانا پلوسیچ، بانوی آهنین صربستان، با او مصاحبه کردم، او به من گفت که تصمیمش برای ورود به سیاست جلوگیری از "انقراض مردم صرب" است. صربها در جنگ جهانی دوم در اردوگاههای کار اجباری به همراه یهودیان، رومها و دیگران به طور دسته جمعی کشته شدند. پلاوشیچ گفت که او می ترسید که چنین قتل عام ها دوباره اتفاق بیفتد، زمانی که جنگ بوسنی در دهه 1990 آغاز شد.

قبل از جنگ، پلوسیچ رئیس دانشکده علوم دانشگاه سارایوو، محقق فولبرایت بود که دو سال را در نیویورک برای انجام تحقیقات گیاه شناسی گذرانده بود و نویسنده بیش از 100 مقاله علمی بود. او در سال 1990 به عنوان یکی از اعضای حزب دموکراتیک صربستان وارد سیاست شد.

بیلیانا پلوسیچ پرچم ارتش صرب های بوسنی را در یک اردوگاه آموزشی ارتش در مانیاکا، اکتبر 1998 می بوسد. عکس: EPA/DRAGO VEJNOVIC

هنگامی که بوسنی در آوریل 1992 استقلال خود را از یوگسلاوی اعلام کرد، اقدامی که با مخالفت حزب روبرو شد، پلاوشیچ به سایر اعضای حزب پیوست و یک نهاد جداگانه به نام جمهوری صربستان بوسنی را اعلام کرد. در طول جنگ بوسنی، او به عنوان معاون آن در زمان رادوان کاراجیچ خدمت کرد، سپس به جنایاتی از جمله نسل کشی محکوم شد و اکنون در حال گذراندن حبس ابد است.

او از پاکسازی غیر صرب‌های بوسنی، عمدتا کروات‌ها و بوسنیایی‌ها در زمان جنگ، به‌عنوان «یک پدیده طبیعی» دفاع کرد و سیاست‌های پاک‌سازی قومی را که عمدتا توسط شبه‌نظامیان صرب با تئوری‌های برتری قومی و نژادی انجام می‌شد، توجیه کرد.

دادگاه کیفری بین‌المللی یوگسلاوی سابق، ICTY، او را در سال 2003 به جنایت علیه بشریت، «حذف دائمی جمعیت قومی به زور» محکوم کرد و او را به 11 سال زندان محکوم کرد. او تنها زن در میان 161 نفری بود که توسط دادگاه کیفری بین‌المللی کیفری کیفرخواست صادر شد و بالاترین مقامی بود که تا به حال به دلیل جنایات جمعی در دادگاه کیفری بین‌المللی تحت تعقیب قرار گرفته است.

در طی ساعت‌ها گفتگو برای کتابم، او نسخه‌ای از جنگ را به من گفت: چه چیزی او را به شرکت در آن سوق داد، به گفته او چرا برخی رویدادها اتفاق افتاد و چگونه. همانطور که در جای دیگری نوشتم، انسانی کردن فردی که به جنایت علیه بشریت محکوم شده است برای بسیاری ناراحت کننده است، زیرا خطر کاهش شدت جنایات و مقصر بودن آنها را به همراه دارد.

این نگرانی ها را نباید کم اهمیت جلوه داد. با این حال، درک اینکه چگونه زنانی مانند پلاوسیچ، استاد و رئیس دانشگاه، می‌توانند در مورد جدی‌ترین جنایات محکوم شوند، اگر بخواهیم یاد بگیریم که چگونه از آنها در آینده پیشگیری کنیم.

اگرچه در اعماق وجودم می‌دانستم که ساده‌لوحانه است، اما امیدوار بودم که در پایان مکالمه‌های چند ساله ما، او کمی پشیمان شود. اما هیچ کدام وجود نداشت. در واقع، پلاوسیچ به من گفت که نمی‌خواهد در دادگاه شرکت کند تا «به همه شاهدان جعلی و دروغ‌های آنها گوش دهد».

پلاوشیچ در اوایل سال 2009 آزاد شد. دادگاه هنگام تصمیم گیری در مورد درخواست او برای آزادی زودهنگام، این موضوع را در نظر گرفت که پلاوشیچ از جنایات خود ابراز پشیمانی کرد و در مجموع رفتار خوبی در زندان از خود نشان داد، مانند "شرکت در پیاده روی موسسه" و "پخت و پختن غذا".

سپس، رئیس جمهور صرب بوسنی، بیلیانا پلوسیچ، علامت سه انگشت صربستان را در حین خوشامدگویی به حامیان خود در جریان یک گردهمایی مبارزات انتخاباتی در بانیا لوکا در نوامبر 1997 چشمک می زند. عکس: EPA/DRAGO VEJNOVIC

نخبگان سیاسی صرب مشروعیت ICTY را به رسمیت نمی شناسند و مانند پلاوشیچ معتقدند که این دادگاه "برای محاکمه صرب ها" تشکیل شده است. عدم به رسمیت شناختن دادگاه به عنوان یک نهاد مشروع و دو حزبی باعث شده است که بسیاری از جنایتکاران جنگی عالی رتبه به صربستان بازگردند و به عنوان قهرمان مورد استقبال قرار گیرند و/یا با بالاترین افتخارات دولتی به خاک سپرده شوند.

پلاوشیچ هرگز اعتقادات خود را تغییر نداد. او در بیانیه گناهکاری بدنام خود در دادگاه کیفری بین‌الملل، به دلیل آزار و شکنجه «هزاران غیر صرب» در جلسه صدور حکمش در سال 2002 عذرخواهی کرد.

وی افزود: "اگرچه بارها از اتهامات رفتار ظالمانه و غیرانسانی علیه غیر صرب ها مطلع شدم، اما از پذیرش آنها یا حتی تحقیق کردن خودداری کردم. این آگاهی که من مسئول چنین رنج های انسانی و آلوده کردن شخصیت مردمم هستم همیشه با من خواهد بود."

اما، دو سال بعد، پلاوشیچ در مصاحبه ای از سلول زندانش در سوئد، ابراز پشیمانی خود را پس گرفت و گفت که «هیچ اشتباهی نکرده است». انکار او از هرگونه مسئولیت برای جنایاتی که به آنها محکوم شده بود با خشم سازمان های قربانیان و جامعه بین المللی مواجه شد.

اگرچه پلاوشیچ ممکن است با افتخار در جمهوری صربسکا به خاک سپرده شود، اما او همچنان در میان برخی از صرب‌ها یک چهره جنجالی است زیرا او تنها رهبر بلندپایه صرب‌ها بود که ابراز پشیمانی کرد. برخی او را به خاطر این حرکت نبخشیده اند.

برخی از آشنایان نزدیک پلاوشیچ در طول تحقیقاتم به من گفتند: "او هرگز نباید عذرخواهی می کرد و اعتراف می کرد که صرب ها مرتکب جنایت شده اند." فکر می‌کنم واکنش‌های منفی صرب‌ها پس از اظهار گناه بدنام او، او را در انکار آن و در نهایت کناره‌گیری پشیمانش سخت کرد. تصور من این بود که او میل شدیدی به ثبت نام در تاریخ به عنوان پشیمان کننده داشت.

او برای بازیابی تصویری که به دلیل ابراز پشیمانی غیرمحبوب از دست داده بود، بارها تاکید کرد که از چیزی که به آن متهم شده است پشیمان نیست. برعکس، او بارها به من گفت: "من دوباره همین کار را خواهم کرد. من باید از مردمم محافظت می کردم. اگر من در ایجاد جمهوری صربسکا، دولت صرب ما سهمی داشته باشم و می دانم که انجام دادم، جای تاسف نیست."

اما اگرچه او را یکی از «بنیان‌گذاران جمهوری صربستان» می‌نامند، پلاوشیچ دیگر نامی آشنا برای نسل‌های پس از جنگ صرب‌ها مانند هموطنانش راتکو ملادیچ و رادوان کارادزیچ نیست - که هرگز برای جنایات خود عذرخواهی نکردند.

اولیورا سیمیک استاد دانشکده حقوق گریفیث، دانشگاه گریفیث، استرالیا است. او نویسنده کتاب «خانم جنایتکار جنگی: بیلیانا پلوسیچ، بانوی آهنین صربستان» است که توسط هرست، 2025 منتشر شده است.

نظرات بیان شده متعلق به نویسنده است و لزوما منعکس کننده دیدگاه BIRN نیست.