تاثیر درگیری حوثیها بر کشورهای همسایه در آفریقا
بابالمندب، در فاصلهای کوتاه از سواحل آفریقا، اکنون به یکی از کانونهای تازه تنش در خاورمیانه تبدیل شده است. پیامدهای این بحران میتواند برای کشورهای ساحلی منطقه گسترده باشد.
اکنون درگیری آنقدر به آفریقا نزدیک شده که از نظر تئوری میتوان آن را با چشم غیرمسلح دید: از ساحل شمالی جیبوتی تا جزیره پریم، که بخشی از یمن است و در باریکترین نقطه تنگه بابالمندب قرار دارد، فاصله این دو نقطه کمی بیش از ۲۰ کیلومتر است. اکنون حوثیهای مورد حمایت ایران این جزیره را تصرف کردهاند. کنترل عملی آنها بر این تنگه یادآور وضعیت تنگه هرمز است؛ جایی که ایران بیش از شش ماه است صادرات سراسر منطقه خلیج فارس را مختل کرده تا هزینه جنگی را که آمریکا و اسرائیل آغاز کردند، افزایش دهد.
حوثیها از زمان آغاز جنگ غزه در سال ۲۰۲۳ بارها نشان دادهاند که از هدف قرار دادن کشتیهای تجاری نیز ابایی ندارند. هرچند تهدیدهای جدید آنها تاکنون فقط متوجه کشتیهای عربستان سعودی بوده است، پس از تنگه هرمز اکنون یکی دیگر از گلوگاههای جهان بههمپیوسته امروز نیز در معرض خطر مسدود شدن قرار گرفته است؛ این بار حتی نزدیکتر به آفریقا و با پیامدهایی که بسیار فراتر از کشورهای ساحلی این منطقه خواهد رفت.
اقتصادهای آفریقایی همین حالا نیز از بحران تنگه هرمز آسیب دیدهاند؛ بحرانی که بهویژه باعث کاهش عرضه و افزایش قیمت سوخت و کود در آفریقا شده است. اگر مسیر جنوبی ورود به دریای سرخ نیز غیرقابل عبور شود، احتمال دارد وضعیت باز هم وخیمتر شود.
از نظر اقتصادی، این شرایط بهویژه برای مصر تهدیدکننده خواهد بود. مصر مسیر ورودی شمالی، یعنی کانال سوئز، را کنترل میکند و مدتهاست از عبور کشتیها عوارض دریافت میکند. شرکتهای کشتیرانی ممکن است بیش از پیش مسیر طولانی دور آفریقا را انتخاب کنند، کاری که برخی از آنها همین حالا نیز انجام میدهند، و هزینههای اضافی را به مشتریان خود منتقل کنند.
احتمالا جیبوتی بیش از هر کشور دیگری بهطور مستقیم تحت تاثیر تشدید تنشها قرار گرفته است. بر اساس اعلام دفتر هماهنگی امور بشردوستانه سازمان ملل(OCHA) طی تنها چند روز بیش از ۲۵۰۰ نفر از طریق این تنگه از یمن گریختهاند و اکنون در شمال جیبوتی اسکان داده شدهاند. منطقه اوبوک در مرز اریتره بسیار خشک است.
الساندرا روکاسالو، نماینده برنامه توسعه سازمان ملل (UNDP) در جیبوتی به دویچه وله گفت: «اینجا آب زیادی نداریم و اصلا آب زیرزمینی وجود ندارد. تمام آب باید شیرینسازی شود.»
جیبوتی با جمعیتی کمی بیش از یک میلیون نفر، نسبت به اندازه خود بازیگر مهمی در منطقه محسوب میشود. موقعیت ژئواستراتژیک این کشور در ورودی دریای سرخ، آن را به مکانی جذاب برای فعالیتهای دریایی تجاری و نظامی تبدیل کرده است. آمریکا، چین، فرانسه، ایتالیا و ژاپن در جیبوتی پایگاه نظامی دارند. ارتش آلمان نیز تا سال ۲۰۲۱ در چارچوب یک ماموریت دریایی مقابله با دزدی دریایی در این کشور حضور داشت.
بنادر تجاری جیبوتی از مراکز مهم موسوم به «ترانشیپمنت» یا انتقال محموله میان کشتیها هستند. در این روش، کانتینرها مستقیما از بندر مبدا به مقصد نهایی حمل نمیشوند، بلکه در میانه مسیر به کشتی دیگری انتقال مییابند تا حملونقل انعطافپذیرتر و در نتیجه کمهزینهتر باشد.
پیشروی حوثیها تاکنون باعث خالی شدن اسکلههای جیبوتی نشده است، اما روکاسالو معتقد است که پیامدهای آن در حال آشکار شدن است: «بهطور کلی اقتصاد اینجا در حال رشد است. یعنی مانند هر کشوری که رشد اقتصادی دارد، به مصالح ساختمانی نیاز است؛ سیمان، مواد اولیه و چیزهای دیگر. اکنون مقدار کمتری از این کالاها وارد میشود، چون کشتیها باید تقریبا دو برابر گذشته برای بیمه و بیمه اتکایی هزینه کنند. بسیاری از کشتیها دیگر نمیخواهند از کانال سوئز عبور کنند و بسیاری هم نمیخواهند وارد دریای سرخ شوند.»
این وضعیت بهطور خاص بر همسایه بزرگ جیبوتی، اتیوپی، نیز تاثیر میگذارد. پرجمعیتترین کشور محصور در خشکی جهان حدود ۹۵ درصد واردات و صادرات خود را از طریق بنادر جیبوتی انجام میدهد و بنابراین ناچار است افزایش هزینههای ناشی از بالا رفتن حق بیمه را نیز بهطور کامل تحمل کند.
گریت کورتس، کارشناس شاخ آفریقا در بنیاد علم و سیاست در برلین، میگوید: «دولت اتیوپی طبیعتا سالهاست متوجه شده که این وابستگی یک مشکل بزرگ و یک آسیبپذیری جدی است؛ بهخصوص به دلیل آسیبپذیری ژئوپلیتیکی جیبوتی، یعنی به دلیل حوثیها و هر اتفاق دیگری که ممکن است در آینده رخ دهد.»
کورتس همچنین به احتمال بروز درگیری میان آمریکا و چین اشاره میکند که در آن صورت ممکن است پایگاههای نظامی دو کشور در جیبوتی نیز تحت تاثیر قرار گیرند.
اتیوپی ماههاست بیش از بسیاری از کشورهای آفریقایی از انسداد تنگه هرمز آسیب دیده و حتی برای مدتی مجبور به سهمیهبندی سوخت شده است. این کشور در بلندمدت قصد دارد وابستگی خود را کاهش دهد، از جمله با استفاده از برق تولید داخل برای خودروها به جای بنزین وارداتی. اتیوپی در اوایل سال ۲۰۲۴ به نخستین کشور جهان تبدیل شد که واردات خودروهای دارای موتور احتراقی را ممنوع کرد.
اما اگر جیبوتی، بهعنوان مهمترین دروازه اتیوپی به تجارت جهانی، تحت فشار بیشتری قرار گیرد، ممکن است یک موضوع قدیمی بار دیگر مطرح شود. آبی احمد، نخستوزیر اتیوپی، در سالهای اخیر بارها خواستار دسترسی کشورش به بندری مستقل شده است. او زمانی با منطقه جداییطلب سومالیلند تفاهمنامه امضا کرده و زمانی دیگر اریتره را به حمله نظامی تهدید کرده است.
با این حال، کورتس دستکم در شرایط کنونی بعید میداند آبی احمد برای مثال تلاش کند بندر عصب را با توسل به زور تصرف کند. او میگوید: «اقدام علیه اریتره همچنان مسئله بسیار بزرگی است و منابع بسیار زیادی میطلبد؛ از جمله سوخت، پول و همچنین منابع سیاسی. فکر میکنم دولت اتیوپی در حال حاضر ترجیح میدهد از چنین اقدامی اجتناب کند.»
علاوه بر این، وقوع جنگی در شاخ آفریقا به هیچ وجه وضعیت امنیتی بابالمندب یا تنگه هرمز را بهبود نخواهد داد.
کارشناسان همچنین با نگرانی شاهد افزایش همکاری میان حوثیهای شیعه و گروه تروریستی سنی الشباب مستقر در سومالی هستند. با وجود تفاوتهای عمیق ایدئولوژیک، دشمنی با اسرائیل و آمریکا از جمله مواردی است که این دو گروه را به یکدیگر نزدیک میکند.
بنابراین، پرسش مهمتر این است که آفریقا چه ابزارهای سیاسی در اختیار دارد. سه کشور آفریقایی که در حال حاضر عضو شورای امنیت سازمان ملل هستند، یعنی جمهوری دموکراتیک کنگو، لیبریا و سومالی، در یک نشست اضطراری مشترکا از آزادی کشتیرانی حمایت کرده و خواستار حل بحران یمن تحت نظارت سازمان ملل شدهاند.
کورتس معتقد است دولتهای آفریقایی گزینههای چندانی جز سازگار شدن با شرایط، از جمله متنوع کردن مسیرهای تجاری خود، ندارند. او میگوید: «در حال حاضر بعید میدانم ابتکاری از سوی آفریقا شکل بگیرد، چون کشورهای آفریقایی ظرفیت و نفوذ لازم برای این کار را ندارند.»
روکاسالو، نماینده برنامه توسعه سازمان ملل نیز معتقد است جیبوتی بهتنهایی قادر نیست از طریق دیپلماسی راهحلی برای بحران پیدا کند. او میگوید: «فکر میکنم این موضوعی برای اتحادیه آفریقاست، چون واقعا یک کشور کوچک مانند جیبوتی چه فشاری میتواند وارد کند؟ جیبوتی بیش از هر چیز خواهان حفظ ثبات در این منطقه است.»
جیبوتی نیز مانند اتیوپی در تلاش است سرمایهگذاری مستقیم خارجی جذب کند.
به این ترتیب، شرایط بابالمندب بار دیگر کشورهای آفریقایی را وادار میکند خود را با تحولات جدید وفق دهند. در عین حال، برخی اقتصادهای آفریقایی ممکن است از جابهجایی مسیرهای تجاری سود ببرند. برای مثال، بنادر کنیا و تانزانیا برای عملیات ترانشیپمنت (تخلیه و بارگیری مجدد محمولهها در یک بندر واسط) جذابتر شدهاند. همچنین گروه دانگوت نیجریه، در شرایطی که بسیاری از کشورها از قیمت بالای نفت آسیب میبینند، از برنامه عرضه سهام خود در بورس و احداث یک پالایشگاه جدید در کنیا خبر داده است.