ترکیه خواستار پایان وتوی شورای امنیت سازمان ملل شد: آیا ممکن است این اتفاق بیفتد؟

رجب طیب اردوغان، رئیس جمهور ترکیه، با این استدلال که سیستم فعلی وتو «ناعادلانه» است و مانع «ثبات و صلح جهانی» می شود، خواستار از دست دادن حق وتوی پنج عضو دائم شورای امنیت سازمان ملل شد.

این درخواست در حالی مطرح می‌شود که شورای امنیت سازمان ملل، که دارای پنج عضو دائم و 10 عضو چرخشی و غیردائم است، در بسیاری از مسائل - از جنگ اسرائیل در غزه گرفته تا جنگ روسیه در اوکراین و تنگه هرمز - به بن‌بست رسیده است.

ایالات متحده، یکی از پنج عضو دائمی، هفت قطعنامه مربوط به مناقشه اسرائیل و فلسطین را طی سه سال گذشته وتو کرده است، از جمله پنج قطعنامه در مورد آتش بس در غزه.

وتوهای روسیه مانع از تصویب قطعنامه قاطع شورای امنیت در مورد جنگ در اوکراین شده است.

اردوغان روز پنجشنبه در گفت و گو با خبرنگاران در نیویورک گفت: "اجازه دهید مکانیسم وتو لغو شود... بیایید از مدل سازمان ملل که تنها از پنج عضو حمایت می کند به مکانیزمی که همه اعضا را در بر می گیرد، حرکت کنیم."

بنابراین، آیا درخواست اردوغان می تواند به واقعیت تبدیل شود و لغو حق وتو چه معنایی برای شورای امنیت خواهد داشت؟

این یک قدرت ویژه برای وتو کردن هرگونه قطعنامه اساسی است که به پنج عضو دائمی این نهاد - ایالات متحده، بریتانیا، فرانسه، روسیه و چین اعطا شده است.

این بدان معناست که حتی اگر 14 عضو از 15 عضو شورای امنیت به یک قطعنامه رای مثبت دهند، تنها یک وتو از هر یک از پنج عضو دائمی (P5) می تواند آن را مخدوش کند.

اردوغان خواستار بازنگری کامل برجام شده است. این شامل پایان دادن به عضویت دائمی شورا و حذف حق وتو است.

اردوغان در مقاله ای که در 22 سپتامبر توسط بلومبرگ منتشر شد، با بیان پرونده خود نوشت که ساختار کنونی شورای امنیت سازمان ملل که هشت دهه پیش توسعه یافته است، دیگر پاسخگوی نیازهای یک جهان در حال تغییر نیست و یک کشور به تنهایی نباید بتواند خواسته های جامعه بین المللی گسترده تر را مسدود کند.

وی نوشت: واگذاری حل بحران‌های جهانی به اراده چند پایتخت دیگر با واقعیت‌های دنیای امروز سازگار نیست.

اردوغان همچنین خواستار اختیارات بیشتر برای مجمع عمومی سازمان ملل شد که به گفته او باید همه اعضای شورای امنیت سازمان ملل را برای دوره های معین انتخاب کند. او گفت، کشورهایی که به دنبال عضویت در شورا هستند، باید "اعتماد اکثریت کشورهای عضو را از طریق انتخابات دوباره به دست آورند."

اردوغان در سخنرانی اخیر خود در مجمع عمومی سازمان ملل برای این ابتکار لابی کرد و گفت: «نظامی که در آن اراده بیش از 190 کشور تابع هوس های پنج کشور باشد، نه منصفانه است و نه قادر به ایجاد اعتماد کامل است».

پایان دادن به وتو به طور رسمی مستلزم اصلاح منشور سازمان ملل است.

بر اساس ماده 108، این امر مستلزم تایید دو سوم مجمع عمومی سازمان ملل و تصویب دو سوم اعضای سازمان ملل متحد، از جمله هر پنج عضو دائمی است. به عبارت دیگر، P5 باید با کنار گذاشتن حق وتو خود موافقت کند.

در سال 2015، فرانسه و مکزیک با ارائه پیشنهادی از گروه 5 خواستند تا وتوهای خود را در مورد قطعنامه‌های مربوط به جنایات جمعی مانند نسل‌کشی و جنایات علیه بشریت به حالت تعلیق درآورند.

این ابتکار بر یک "توافق جمعی و داوطلبانه" بین کشورهای P5 متکی است.

این ابتکار اخیرا مورد توجه قرار گرفته است و 21 ایالت، از جمله عضو گروه 5 بریتانیا، طی چهار ماه گذشته از آن حمایت کردند.

به گفته دولت فرانسه، تعداد کل کشورهای عضو سازمان ملل متحد که از آن حمایت می کنند به 128 نفر می رسد که تنها یک عدد کمتر از تعداد مورد نیاز برای تصویب قطعنامه در UNGA است.

در حالی که چنین قطعنامه ای غیرالزام آور خواهد بود، مدافعان امیدوارند که فشار بیشتری بر ایالت های P5 وارد کند تا در شرایط اضطراری از رای خودداری کنند.

هر گونه تلاش رسمی برای لغو حق وتوی اعضای P5 احتمالا با شکست مواجه خواهد شد، زیرا به ناچار با مقاومت اکثر، اگر نه همه، اعضای P5 مواجه خواهد شد.

روسیه قبلا به ابتکار ترکیه پاسخ داده و گفته است که معتقد است اعضای دائم شورای امنیت سازمان ملل باید حق وتو خود را حفظ کنند، هرچند که از افزایش تعداد اعضای دائمی شورا حمایت می کند.

ایالات متحده و چین قبلا به شدت از امتیازات وتوی خود دفاع کرده بودند.

گسترش برجام، همانطور که روسیه پیشنهاد کرد، محتمل تر است، هرچند که با چالش هایی نیز همراه خواهد بود.

ایالات متحده و چین هر دو قبلا گفته بودند که از افزایش اندک در ترکیب شورا حمایت خواهند کرد، از جمله با افزودن کرسی برای کشورهای آفریقایی که هیچ یک از آنها عضویت دائمی ندارند. بریتانیا و فرانسه نیز از توسعه، از جمله کرسی های دائمی برای برزیل، آلمان، هند و ژاپن و همچنین کشورهای آفریقایی حمایت کرده اند.

اما گسترش شورای امنیت سازمان ملل همچنین مستلزم اصلاح منشور سازمان ملل است که مجددا مستلزم حمایت همه کشورهای گروه 5 است. مدتهاست که توافق گروه 5 در مورد اینکه با کدام کشورها قدرت خود را به اشتراک بگذارند - و اینکه آیا اعضای جدید حق وتو را افزایش دهند - به توافق برسند.

پروفسور ابراهیم گمباری، وزیر خارجه سابق نیجریه و نماینده دائم نیجریه در سازمان ملل، به الجزیره گفت: «وضعیت موجود واقعا علاقه‌ای به تغییر ندارد».

در مورد ابتکار فرانسه و مکزیک، تحلیلگران می گویند که تأثیر آن محدود خواهد بود زیرا تعهدات داوطلبانه و غیر الزام آور هستند.

تحلیلگران جان رامینگ چاپل و اما سوبودا در مقاله ای در سال 2022 برای نشریه ایالات متحده Lawfare نوشتند که ابتکار فرانسه-مکزیک و سایر موارد مشابه آن "به زبان داوطلبانه بیان شده است" و "از طرف بیشترین استفاده کنندگان از وتو (روسیه، ایالات متحده و چین) فاقد اجماع است.

در نتیجه، آن‌ها نوشتند: «اصول پیش‌رفته در ابتکارات آرمانی باقی می‌مانند».

از لحاظ تاریخی، روسیه (یا اتحاد جماهیر شوروی قبل از سال 1991) بیشترین وتو را با تقریبا نیمی از تمام وتوهایی که تاکنون ثبت شده است (163 از 331) داشته است.

ایالات متحده با 95 حق وتو - حدود 28 درصد از وتوها - دوم است.

در سال‌های اخیر، ایالات متحده قطعنامه‌های متعددی را در مورد مناقشه اسرائیل و فلسطین وتو کرده است، از جمله پنج قطعنامه که خواستار آتش‌بس فوری در غزه شده‌اند.

از زمان تهاجم گسترده روسیه به اوکراین در سال 2022، این کشور سه قطعنامه مربوط به این درگیری را وتو کرده است.

فرانسه و بریتانیا - دو عضو دائمی که خواستار تعلیق حق وتو در قطعنامه‌های مربوط به جنایات بشردوستانه هستند - وتوی خود را با احتیاط بیشتر و در مجموع 50 وتو اعمال کرده‌اند. هیچ یک از این دو کشور از سال 1989 از حق وتو استفاده نکرده اند و بیشتر وتوهای قبلی آنها در کنار ایالات متحده اعمال شده است.

بریتانیا چندین بار تنها وتوی قطعنامه ای را داشته است که همه مربوط به مستعمره سابق خود رودزیا است که بعدا به عنوان زیمبابوه مستقل شد.

فرانسه تنها دو بار یک قطعنامه را به تنهایی وتو کرده است، یکی در رابطه با اختلاف ارضی با کومور و دیگری مربوط به درگیری اندونزی در سال 1947.