تفاهم نامه اسلام آباد به کانون توجه بازگشت

یادداشت تفاهم اسلام آباد که پاکستان در ماه ژوئن به مذاکره بین ایران و ایالات متحده کمک کرد و در ماه های اخیر تا حد زیادی از بحث عمومی خارج شده بود، بار دیگر در خبرها بازگشته است. با این حال، توجه مجدد به تفاهم نامه لزوما نشان دهنده مسیر روشنی برای کاهش تنش پایدار درگیری نیست. در عوض، از زمان امضای آن در ژوئن، سطح بالایی از تأیید را نشان می دهد.

تفاهم موقت 14 ماده ای با میانجیگری پاکستان که واشنگتن و تهران تایید کردند، با هدف توقف خصومت های مسلحانه، بازگشایی تنگه هرمز و ایجاد فضا برای گفتگوهای گسترده تر در مورد موضوعات هسته ای و سایر موضوعات بود. بازگشت اخیر آن به گفتگوهای سطح بالا در جریان نشست سران مجمع عمومی سازمان ملل متحد (UNGA) در نیویورک نشان می دهد که، علیرغم شکست های مکرر، این توافق همچنان به عنوان نقطه مرجع اصلی برای کسانی است که به دنبال جلوگیری از تشدید بیشتر تنش هستند. آخرین ارجاعات به تفاهم نامه عمدتا در جلساتی که در حاشیه مجمع عمومی سازمان ملل متحد برگزار شد، ظاهر شد.

شهباز شریف، نخست وزیر پاکستان، پس از گفتگو با مسعود پزشکیان، رئیس جمهور ایران، اظهار داشت که تمام رهبری پاکستان در عزم خود برای تسریع در تلاش های صلح مندرج در تفاهم نامه اسلام آباد متحد هستند. پزشکیان، به نوبه خود، مجددا تأکید کرد که این تفاهم نامه برای ایران «کاملا قابل قبول» است و تهران آماده پیشبرد آن است. این اظهارات، که پس از هفته‌ها سکوت نسبی ارائه شد، نشان داد که هر دو طرف میانجی‌گری اصلی همچنان این سند را به‌عنوان مبنایی مناسب برای تنش‌زدایی می‌دانند.

شی جین پینگ، رئیس‌جمهور چین، در سفر هفته گذشته خود به ایالات متحده، اهمیت بیشتری به تفاهم‌نامه اضافه کرد. شی در گفتگو با دونالد ترامپ، رئیس جمهور آمریکا در کاخ سفید، حمایت خود را از بازگشت آمریکا و ایران به توافق ژوئن که به منظور پایان دادن به جنگ و بازگشایی تنگه هرمز بود، ابراز کرد. وی همچنین گفت: هر دو طرف باید اختلافات را از طریق گفتگو و مذاکره حل کنند و به توافق جامعی برسند که شامل موضوع هسته ای نیز می شود.

در بحبوحه تمرکز مجدد بر توافق ژوئن، مداخله رئیس جمهور شی اهمیت ویژه ای داشت زیرا در بحبوحه بحث های گسترده تر در مورد ثبات اقتصادی جهانی رخ داد. رهبر چین همچنین خاطرنشان کرد که ترتیبات اقتصادی و تجاری جدید بین پکن و واشنگتن خبر مثبتی برای اقتصادها و مردم هر دو کشور و به طور کلی برای اقتصاد جهانی است. شی جین پینگ با پیوند تنش زدایی منطقه ای با وضعیت اقتصاد جهانی تاکید کرد که بحران طولانی مدت در غرب آسیا هزینه هایی را به همراه دارد که بسیار فراتر از صحنه درگیری فوری است.

در حالی که این بیانیه های سطح بالا مهم هستند، تحولات میدانی نشان می دهد که مذاکرات شتاب قابل توجهی کسب نکرده است. به عنوان مثال، مقامات ایرانی سه ساعت با استیو ویتکاف فرستاده ویژه ایالات متحده در حاشیه مجمع عمومی سازمان ملل گفتگو کردند. این اولین تماس از زمانی بود که معاون رئیس جمهور ایالات متحده، جی. این نشست به خودی خود هیچ پیشرفت عمومی ایجاد نکرد، اما وقوع آن پس از ماه‌ها سکوت نشان داد که کانال‌ها همچنان باز هستند.

عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران با تاکید بر اینکه در صورت فراهم شدن شرایط لازم، می‌توان ظرف هفت روز آینده تنگه هرمز را بازگشایی و عبور و مرور عادی دریایی را برقرار کرد، به این گفتگوها فوریت وارد کرد. وی تاکید کرد که اقدامات مورد نیاز آمریکا از قبل در تفاهم نامه گنجانده شده است و اکنون انتخاب با واشنگتن است. در همین حال، ترامپ پیشنهاد ایران برای بازگشایی تنگه هرمز را رد کرده و برخی گزارش‌ها حاکی از آن است که آمریکا در حال برنامه‌ریزی دور دیگری از حملات به ایران پس از انتخابات میان‌دوره‌ای آتی است.

در همین حال، به نظر می‌رسد مقامات ایرانی سخنان ترامپ را نادیده گرفته و گفته‌اند که منتظر پاسخ رسمی میانجی‌ها درباره پیشنهادهای مورد بحث در چارچوب اسلام‌آباد هستند. برای پاکستان، تمرکز مجدد بر روی تفاهم نامه فرصت دیگری برای فشار بر کاهش تنش بین ایران و ایالات متحده است، به ویژه که توافق اکنون از حمایت صریح شی جین پینگ برخوردار است. با این حال، سهام اسلام آباد از ژوئن به طور قابل توجهی افزایش یافته است. پاکستان دیگر تنها بر حفظ درک اولیه متمرکز نیست.

سیاستگذاران این کشور به طور همزمان در تلاش برای کمک به کاهش تنش بین حوثی‌های یمن و عربستان سعودی و همچنین ایران و ایالات متحده هستند. سه کشور مصمم به تسریع همکاری نظامی شدند و اسلام آباد و ریاض به طور جداگانه به تلاش های مشترک برای مقابله با تهدیدات علیه خاک عربستان متعهد شدند.

این سبد میانجیگری گسترده ظرفیت دیپلماتیک پاکستان را در زمانی که ایران و آمریکا اصلی بود، افزایش داده است. درگیری فقط از نظر دامنه گسترش یافته است. علاوه بر این، خطرات اضافی وجود دارد که می تواند تصویر را پیچیده کند. به عنوان مثال، گزارش شده است که ترامپ به احتمال اقدام نظامی مجدد علیه ایران حتی با ادامه مذاکرات کاهش تنش اشاره کرده است. تهران با هشدارهایی درباره غافلگیری نظامی جدید در صورت حمله به این کشور پاسخ داده است. مقامات ایرانی همچنین هشدار داده اند که هرگونه رویارویی آینده می تواند درگیری را تا دریای عرب گسترش دهد.

لازم به ذکر است که پاکستان هیچ سازوکار اجرایی در تفاهم نامه اسلام آباد ندارد. نفوذ این کشور تنها بر حسن نیت طرف های اولیه و سرمایه دیپلماتیکی است که از طریق تلاش های میانجی انباشته است. با ادامه گسترش جنگ و گشودن جبهه‌های جدید، خطر فزاینده‌ای وجود دارد که درک اولیه ممکن است توسط رویدادها پیشی گیرد، که می‌تواند فشار بیشتری را بر نقش اسلام‌آباد به‌عنوان یک میانجی منطقه‌ای که به دقت پرورش داده شده است، وارد کند.

تفاهم نامه اسلام آباد احتمالا به گفتگوهای دیپلماتیک بازگشته است، نه به این دلیل که اجرای آن قریب الوقوع است، بلکه به این دلیل که تنها چارچوب ساختاری باقی مانده است که هر دو طرف رسما به عنوان بخشی از مکانیسم کاهش تنش پذیرفته اند. اینکه آیا این چارچوب همچنان می تواند به عنوان یک نقشه راه عمل کند، کمتر به بیانیه های ارائه شده در نیویورک یا واشنگتن بستگی دارد و بیشتر به تمایل ایران و ایالات متحده برای تبدیل کلمات به اقدامات در صحنه بستگی دارد.

برای پاکستان، روزهای آتی آزمایش خواهند کرد که آیا ظرفیت میانجیگری آن می‌تواند همگام با مناقشه‌ای باشد که هم در جغرافیا و هم در پیچیدگی گسترش می‌یابد.