تنگه هرمز؛ ایران تا کجا می‌تواند کشتیرانی را مختل کند؟
کشتی‌ها همچنان از تنگه هرمز عبور می‌کنند، اما خطر حمله و هزینه بالای بیمه و حمل‌ونقل پابرجاست. توان جمهوری اسلامی برای ادامه حملات و ظرفیت آمریکا برای حفاظت از کشتی‌ها، آینده تجارت در این آبراه را تحت تأثیر قرار می‌دهد.
حفاظت نظامی شاید بتواند عبور کشتی‌ها را ممکن کند اما ادامه خطر حمله، انتقال انرژی را از امنیت و هزینه عادی دور نگه می‌دارد.
حملات به کشتی‌ها در تنگه هرمز، خدمه را در معرض مرگ و جراحت قرار داده و شرکت‌های کشتیرانی را با انتخابی دشوار روبرو کرده است؛ اینکه خطر عبور از این مسیر را بپذیرند یا حمل محموله‌ها را به تاخیر بیندازند و هزینه‌های بیشتری بپردازند.
با این حال، کشتی‌ها همچنان از تنگه هرمز عبور می‌کنند، هرچند با خطر و هزینه بیشتر. ادامه این وضعیت به توان ایران برای تداوم حملات و ظرفیت آمریکا برای حفاظت از کشتیرانی و تامین هزینه‌های آن بستگی دارد.
علی محمدی، کارشناس اقتصاد سیاسی ساکن فرانسه معتقد است که موقعیت جغرافیایی ایران و تجهیزات مورد استفاده آن، امکان ادامه حملات را فراهم می‌کند. او فشار اقتصادی جنگ را محدودیت اصلی تهران می‌داند: «محدودیت ایران در تنگه هرمز محدودیت نظامی نیست بلکه محدودیت اقتصادی است، زیرا ادامه جنگ اثرات زیادی بر وضعیت اقتصادی ایران دارد.»
بااین‌حال، اطلاعات عمومی درباره ذخایر تسلیحاتی، تجهیزات عملیاتی و توان تامین مجدد ایران، برای تعیین مدت و شدت حملات آینده کافی نیست.
حملات پراکنده نیز با بستن کامل و مستمر تنگه تفاوت دارد. محمدی می‌گوید: «بستن کامل تنگه هرمز اگر هم ممکن باشد پایدار نیست، زیرا هزینه‌های سیاسی بالایی برای ایران می‌تواند داشته باشد. ایران نمی‌تواند تنگه را برای متحدان خود به‌صورت پایدار مختل کند.»
تهدید کشتیرانی می‌تواند برای تهران ابزاری برای افزایش هزینه رویارویی و فشار در مذاکرات باشد. اما تحمیل هزینه، به‌تنهایی نشان‌دهنده موفقیت این سیاست نیست. نتیجه را باید در تغییر رفتار طرف مقابل و امتیازهای احتمالی توافق سنجید؛ در کنار هزینه‌هایی که ادامه جنگ بر اقتصاد و روابط خارجی ایران تحمیل می‌کند.
طبق بازنشر گزارش هفتگی مرکز عملیات تجارت دریایی بریتانیا، منتشرشده در ۶ نوامبر، در فاصله ۲۹ اکتبر تا ۴ نوامبر، ۳۲۵ مورد عبور از هرمز گزارش شده است؛ شامل ۱۷۰ عبور به خارج از خلیج فارس و ۱۵۵ عبور به داخل آن. این رقم در هفته قبل ۲۷۷ مورد بود. با وجود افزایش حدود ۱۷ درصدی، این مرکز تردد را همچنان حدود ۶۵ درصد کمتر از پیش از جنگ ارزیابی کرده است.
این آمار، عبورهای مشاهده‌شده با سامانه شناسایی خودکار کشتی‌ها و عبورهای اعلام‌شده از سوی آمریکا را دربر می‌گیرد. تنها ۷۱ عبور با این سامانه مشاهده شده و مرکز عملیات تجارت دریایی بریتانیا گفته است که فعلا نمی‌تواند آمار آمریکا را مستقلا تایید کند. بنابراین، رقم کل بیانگر "عبورهای گزارش‌شده" است.
شمار کشتی‌ها فقط بخشی از تصویر است. حجم و نوع محموله و مسیر رسیدن آن به بازار نیز اهمیت دارد.
دالغا خاتین‌اوغلو، کارشناس نفت و انرژی، می‌گوید: «اگر صرفا صادرات نفت خام را در نظر بگیریم، حجم صادرات خاورمیانه از تمام مسیرها از دریای عمان و تنگه هرمز تا دریای سرخ تقریبا به سطح پیش از جنگ بازگشته و در برخی هفته‌های سپتامبر و اکتبر حتی از آن سطح نیز فراتر رفته است.»
این ارزیابی درباره مجموع مسیرهای صادراتی منطقه است؛ نمی‌توان آن را معادل عادی شدن رفت‌وآمد در خود هرمز دانست.
خاتین‌اوغلو می‌گوید وضعیت فرآورده‌های نفتی متفاوت است: «پیش از جنگ، خاورمیانه روزانه حدود ۶ میلیون و ۲۰۰ هزار بشکه فرآورده‌های نفتی صادر می‌کرد؛ اکنون این رقم تقریبا به نصف کاهش یافته است.»
به گفته او، صادرات گاز طبیعی مایع نیز همچنان آسیب دیده است: «صادرات قطر و امارات تا سپتامبر حدود ۱۰ درصد کمتر از سطح پیش از جنگ بود و هرچند اندکی بهبود یافته، همچنان به‌شدت مختل است.»
خاتین‌اوغلو معتقد است احیای صادرات، هزینه ناامنی را از میان نبرده است: «اگرچه حجم صادرات نفت از کشورهای خاورمیانه به سطح پیش از جنگ نزدیک شده، هزینه انتقال و بیمه آن بسیار بالا مانده است.»
او با اشاره به آمار پایان اکتبر می‌گوید: «هزینه انتقال هر بشکه نفت از خاورمیانه به بازارهای آسیایی از حدود ۳ دلار و ۱۸ سنت در ابتدای سال به ۳۷ دلار و ۱۳ سنت در اواخر اکتبر رسیده است؛ افزایشی در حدود ۱۲ برابر.»
این مقایسه به مسیر و دوره مورد اشاره او مربوط است؛ هزینه هر سفر بر حسب نوع کشتی، مقصد و قرارداد تغییر می‌کند. برای واردکنندگان آسیایی، افزایش هزینه انتقال می‌تواند حتی با در دسترس بودن نفت، فشار خرید انرژی را حفظ کند.
تعیین شمار کشتی‌هایی که آمریکا می‌تواند حفاظت کند، به اطلاعات عملیاتی روز نیاز دارد. اسکورت مستقیم، پوشش هوایی و کمک به مسیریابی، حمایت‌هایی با ظرفیت و محدودیت متفاوت‌اند. شمار عبورهای تسهیل‌شده نیز به‌تنهایی ظرفیت حفاظت آینده را مشخص نمی‌کند.
محمدی معتقد است بازگشت اعتماد تجاری به راه‌حلی فراتر از حضور نظامی نیاز دارد: «تنها یک راه‌حل برای حل مسئله تنگه هرمز بیشتر نیست: پایان جنگ همراه با توافقی پایدار که منتهی به امنیتی پایدار گردد.»
حفاظت نظامی ممکن است خسارت را کاهش دهد و عبور محموله‌ها را ممکن کند. برای سنجش صرفه اقتصادی آن، باید هزینه عملیات را با خسارت‌های جلوگیری‌شده و تجارت بیشتری که امکان‌پذیر کرده مقایسه کرد. جان خدمه، ارزش کشتی و محموله و پیامد اختلال در عرضه، همگی بخشی از این محاسبه‌اند.
خاتین‌اوغلو می‌گوید: «نمی‌توان تنها با اتکا به محافظت آمریکا از کشتی‌ها در تنگه هرمز، انتظار بازگشت قیمت نفت به سطح پیش از جنگ را داشت.»
عبور نفتکش‌ها نشانه ادامه تجارت است. بازگشت شرایط عادی زمانی روشن‌تر می‌شود که دریانوردان بتوانند با خطری کمتر و شرکت‌ها با هزینه و برنامه‌ای قابل‌پیش‌بینی سفر کنند.