جایزه نوبل فیزیک ۲۰۲۶ به دانشمند پیشگام مطالعه نوترینوها اهدا شد
فرانسیس هالزن، فیزیکدان پیشگام مطالعه نوترینوها، ذرات شبح‌واری که از سرتاسر کیهان به ما می‌رسند، برنده جایزه نوبل فیزیک ۲۰۲۶ شده است.
فرانسیس هالزن، فیزیکدان پیشگام مطالعه نوترینوها، ذرات شبح‌واری که از سرتاسر کیهان به ما می‌رسند، برنده جایزه نوبل فیزیک ۲۰۲۶ شده است.
کمیته نوبل امروز سه‌شنبه ۱۴ مهر اعلام کرد که جایزه نوبل فیزیک ۲۰۲۶ را به پاس «مشارکت‌های تعیین‌کننده در رصدخانه نوترینوی آیس‌کیوب و کشف نوترینوهای پرانرژی با منشأ اخترفیزیکی»، به «فرانسیس هالزن» اعطا می‌کند. هالزن، فیزیکدان بلژیکی-آمریکایی، استاد دانشگاه ویسکانسین-مدیسن و پژوهشگر اصلی رصدخانه نوترینوی آیس‌کیوب در جنوبگان است.
هالزن در کنفرانس خبری پس از اعلام خبر دریافت نوبل گفت: «شنیدن خبر این جایزه لذت بزرگی است. امیدوارم این جایزه بازتابی باشد از تلاش افرادی واقعاً شجاع که در ابتدای این پروژه به من پیوستند.»
مایکل اچ. مولونی، مدیرعامل مؤسسه فیزیک آمریکا نیز گفت: «این خبر بسیار هیجان‌انگیز است. این جایزه تقدیری به‌موقع و مهم از تلاش فوق‌العاده‌ای است که دکتر هالزن انجام داد تا پنجره‌ای کاملاً جدید به سوی کیهان بگشاید.»
رصدخانه آیس‌کیوب که ایده و ابتکار هالزن بود، از زمان آغاز به کار در سال ۲۰۱۰، نگاه تازه‌ای به کیهان در اختیار بشر گذاشته است. برخلاف بیشتر تلسکوپ‌های سرتاسر دنیا که نور ستارگان را جمع‌آوری می‌کنند، این رصدخانه‌ی منحصربه‌فرد جهان را از طریق پیام‌رسان‌های شبح‌وار موسوم به نوترینوها مشاهده می‌کند. ترکیب این روش با رصدهای تلسکوپی، درک ما از برخی از دوردست‌ترین و خشن‌ترین فرایندهای فیزیکی در کیهان را بهبود داده است.
نوترینوها در میان ۱۷ ذره بنیادی شناخته‌شده، از ناشناخته‌ترین ذرات هستند. این ذرات تقریباً همیشه از میان ماده عبور می‌کنند، گویی اصلاً چیزی سر راهشان نیست. به همین دلیل، برای ثبت و مطالعه برخوردهای بسیار نادر آن‌ها با اتم‌ها، به آشکارسازهای عظیم نیاز است.
آیس‌کیوب، آشکارسازی نوترینوها را با استفاده از آرایه‌ای از دوربین‌های تخصصی انجام می‌دهد که درون یخ شفاف و بلوری، در عمق تقریباً یک‌ونیم کیلومتری زیر سطح جنوبگان، پراکنده شده‌اند. یک نوترینوی پرانرژی که در مرکز کهکشانی دوردست شتاب گرفته است، معمولاً بدون هیچ مشکلی از این لایه یخی زیرزمینی عبور می‌کند. اما گاهی‌اوقات با یک اتم در مولکول یخ برخورد می‌کند و در نتیجه، آبشاری از نور ایجاد می‌شود. دوربین‌ها این نور را ثبت و دانشمندان با استفاده از آن انرژی و جهت حرکت نوترینو را بازسازی می‌کنند.
آیس‌کیوب تنها پس از چند سال تأیید کرد که نخستین نوترینوهای پرانرژیِ رسیده از خارج از منظومه شمسی را اندازه‌گیری کرده است. به لطف نقش پررنگ آیس‌کیوب، اخترشناسان از آغاز عصر جدیدی در «اخترشناسی چندپیام‌رسانی» خبر می‌دهند؛ دورانی که در آن اندازه‌گیری‌های نوترینویی، تلسکوپ‌های سنتی و آشکارسازهای امواج گرانشی در کنار یکدیگر به دانشمندان کمک می‌کنند با تعیین موقعیت دقیق پدیده‌های دوردست و ناشناخته، آن‌ها را با جزئیات بیشتری بررسی کنند.
مولونی می‌گوید: «ما در لحظه‌ای خارق‌العاده در اخترشناسی و اخترفیزیک قرار داریم و دیدن اینکه این دستاورد به چنین شکلی مورد تقدیر قرار می‌گیرد، واقعاً هیجان‌انگیز است.»
به لطف نقش پررنگ آیس‌کیوب، اخترشناسان از آغاز عصر جدیدی در «اخترشناسی چندپیام‌رسانی» خبر می‌دهند
رصدخانه آیس‌کیوب دستاوردی مهندسی، بلندپروازانه و بی‌سابقه است. برای ساخت آن، حفره‌هایی عمیق در گستره‌ای به حجم یک کیلومتر مکعب از یخ‌های جنوبگان با استفاده از جت‌های آب داغ ایجاد شد و سپس رشته‌های بلندی از دوربین‌ها با دقت درون این حفره‌ها قرار گرفت. آیس‌کیوب همچنان بزرگ‌ترین تلسکوپ نوترینویی جهان محسوب می‌شود.
جایزه نوبل فیزیک ۲۰۲۶ دقیقاً نمونه‌ای از همان نوع علم تجربی مدرن و بزرگ‌مقیاسی را مورد تقدیر قرار می‌دهد که در ایالات متحده (خاستگاه پروژه آیس‌کیوب)، با تهدیدهای مالی روبه‌رو است. پروژه بزرگ نوترینویی دیگری در آمریکا به نام آزمایش نوترینوی زیرزمینی عمیق یا DUNE نیز هم‌اکنون در عمق حدود یک‌ونیم کیلومتری زیر تپه‌های بلک‌هیلز در داکوتای جنوبی در حال ساخت است که می‌تواند به کشف منشأ ماده معمولی کمک کند.
مولونی می‌گوید: «این همان علم بزرگ و تأمین‌شده با بودجه عمومی است. نشان می‌دهد وقتی آزمایش‌هایی بلندپروازانه طراحی می‌کنیم، می‌توانیم چیزهای خارق‌العاده‌ای کشف کنیم.»
جایزه نوبل فیزیک که نخستین بار در سال ۱۹۰۱ اعطا شد، تاکنون ۱۱۹ بار به ۲۲۹ نفر تعلق گرفته است. از میان برندگان می‌توان به ماری کوری در سال ۱۹۰۳ برای کشف و تبیین ماهیت پرتوزایی، آلبرت اینشتین در سال ۱۹۲۱ برای کشف نحوه برهم‌کنش نور و ماده، ایزیدور ایزاک رابی در سال ۱۹۴۴ برای پژوهش‌های بنیادی مرتبط با فناوری MRI و فردریک راینز در سال ۱۹۹۵ برای کشف نوترینوهای کم‌انرژی اشاره کرد.
این نخستین‌بار در بیش از سه دهه‌ی گذشته است که جایزه نوبل فیزیک به یک فرد واحد اهدا می‌شود. آخرین بار در سال ۱۹۹۲، ژرژ شارپاک، فیزیکدان فرانسوی، به‌تنهایی جایزه نوبل فیزیک را از آن خود کرد.
در سال‌های اخیر جایزه نوبل فیزیک به دستاوردهای مختلف همچون ابداع ابزار مخصوص مطالعه حرکت الکترون‌ها در سال ۲۰۲۳، توسعه فناوری‌های بنیادی مورد استفاده برای ساخت بسیاری از مدل‌های هوش مصنوعی امروزی در سال ۲۰۲۴ و ایجاد و مطالعه پدیده‌های عجیب کوانتومی در ابزارهای ماکروسکوپی و حمل‌شدنی در سال ۲۰۲۵ تعلق گرفته است.
جایزه نوبل فیزیک ۲۰۲۶ روز ۱۰ دسامبر در استکهلم، هم‌زمان با سالروز درگذشت آلفرد نوبل، به فرانسیس هالزن اهدا خواهد شد.