جزیره بدون شکارچی در کنیا؛ بهشتی که برای حیوانات دردسرساز شد

وقتی شکارچیان از یک زیست‌بوم حذف می‌شوند، طبیعت همیشه به بهشت تبدیل نمی‌شود. جزیره کرسنت کنیا نمونه‌ای از این آزمایش ناخواسته است.

در نگاه اول، جزیره کرسنت در کنیا شبیه تصویری ایده‌آل از زندگی حیوانات وحشی است: گورخرها آزادانه در دشت‌ها حرکت می‌کنند، زرافه‌ها در میان درختان دیده می‌شوند و دیگر خبری از حمله ناگهانی شیرها یا دیگر شکارچیان بزرگ نیست. اما پژوهش جدیدی نشان می‌دهد حذف شکارچیان طبیعی و جدا شدن این جزیره از سرزمین اصلی، تعادل اکوسیستم را به‌هم زده و حالا خود حیوانات با مشکلات تازه‌ای روبه‌رو شده‌اند.

جزیره کرسنت (Crescent Island) در دریاچه نایواشا، حدود ۸۰ کیلومتری شمال‌غرب نایروبی، پایتخت کنیا، قرار دارد. این منطقه در واقع بخشی از لبه آتشفشان باستانی است که به دلیل شکل هلالی خود این نام را گرفته است (جزیره هلالی).

این منطقه همیشه جزیره واقعی نبوده است. با تغییر سطح آب دریاچه، گاهی مسیر باریکی از خشکی میان جزیره و سرزمین اصلی ایجاد می‌شد و حیوانات می‌توانستند رفت‌وآمد کنند. اما در سال ۲۰۲۰، بارندگی‌های شدید و افزایش سطح آب باعث شد این مسیر برای همیشه زیر آب برود. از آن زمان، حیواناتی که در جزیره بودند عملاً در همان منطقه باقی مانده‌اند.

پژوهشگران دانشکده دامپزشکی دانشگاه سنت جورج کانادا در سال ۲۰۲۵ به این جزیره رفتند تا بررسی کنند پنج سال انزوا چه تغییری در وضعیت حیوانات و محیط‌زیست ایجاد کرده است.

به نوشته آی‌اف‌ال‌ساینس ، در نگاه نخست، شرایط جزیره برای حیوانات طعمه مطلوب به نظر می‌رسید. تعداد شکارچیان بزرگ تقریباً صفر بود و گوشت‌خواران موجود مانند روباه‌های گوش‌خفاشی و شغال‌های پشت‌نقره‌ای تهدیدی برای حیوانات بزرگ‌تر ایجاد نمی‌کردند. درنتیجه، گونه‌هایی مانند ایمپالا، کَلِ آب‌دوست، گورخر، دیک‌دیک، کل یالدار، خرگوش‌، زرافه و اسب آبی همچنان در جزیره وجود داشتند.

جزیره کرسنت کنیا بیش از پنج سال است که به‌دلیل قطع ارتباط با سرزمین اصلی، بدون حضور شکارچیان طبیعی میزبان جمعیت بزرگی از جانوران گیاه‌خوار شده است

اما طبیعت فقط درباره امنیت نیست؛ تعادل میان گونه‌ها نیز اهمیت دارد. در اکوسیستم طبیعی، شکارچیان با کنترل جمعیت گیاه‌خواران، به حفظ پوشش گیاهی کمک می‌کنند. وقتی این کنترل از بین برود، تعداد زیاد گیاه‌خواران می‌تواند فشار زیادی به منابع غذایی وارد کند.

پژوهشگران دریافتند نبود شکارچیان بزرگ، همراه با ناتوانی بیشتر حیوانات برای ترک جزیره، باعث افزایش فشار چرا شده است. نتیجه این وضعیت، کاهش پوشش گیاهی، تخریب زیستگاه و افزایش وابستگی حیوانات به غذای کمکی بوده است.

بالا آمدن آب دریاچه فقط مسیر ارتباطی را قطع نکرد؛ بخش‌هایی از زیستگاه جزیره را هم از بین برد. بسیاری از درختان نزدیک ساحل زیر آب رفتند و اکنون تنه‌های خشک‌شده آن‌ها از سطح آب بیرون زده است. هم‌زمان، گیاه مهاجم سنبل آبی در بخش‌هایی از ساحل گسترش پیدا کرده و رشد گیاهان بومی را دشوار کرده است.

در خشکی نیز نشانه‌های چرای بیش از حد دیده می‌شود. تعداد زیاد حیوانات گیاه‌خوار در فضای محدود باعث شده گیاهان فرصت کافی برای رشد دوباره نداشته باشند. پژوهشگران هشدار می‌دهند ادامه این روند می‌تواند تنوع گیاهی جزیره را کاهش دهد و در بلندمدت بقای برخی گونه‌ها را تهدید کند.

به باور پژوهشگران، جزیره ممکن است به ظرفیت تحمل زیست‌محیطی خود نزدیک شده باشد یا حتی از آن عبور کرده باشد؛ یعنی تعداد حیوانات موجود بیشتر از توان محیط برای تأمین منابع مورد نیاز آن‌ها باشد. البته پژوهشگران تأکید می‌کنند این نتیجه بر اساس مشاهده‌های میدانی است و هنوز سرشماری کامل جمعیت حیوانات انجام نشده است.

فشار محیطی تنها نگرانی پژوهشگران نیست. غزال‌های جزیره نیز با بیماری ناشناخته‌ای مواجه شده‌اند. در کالبدشکافی یکی از غزال‌های تامسون، آسیب‌هایی در بافت ریه و کبد دیده شد که با نوعی عفونت باکتریایی سازگار بود. یکی از احتمال‌ها، نقش باکتری مایکوپلاسما مایکوئیدس زیرگونه کاپری ( Mycoplasma mycoides subsp. capri ) است؛ اما آزمایش‌های لازم برای تأیید قطعی عامل بیماری انجام نشده است.

زندگی در فضای محدود می‌تواند انتقال بیماری‌ها را آسان‌تر کند؛ چون حیوانات بیشتر کنار هم قرار می‌گیرند و تماس میان آن‌ها افزایش پیدا می‌کند. پژوهشگران همچنین هشدار داده‌اند گردشگران می‌توانند ناخواسته با کفش، لباس یا تجهیزات خود عوامل بیماری‌زا را وارد محیط کنند.

پژوهشگران چند راهکار برای مدیریت وضعیت پیشنهاد کرده‌اند. نخستین قدم، پایش دقیق و منظم جمعیت حیوانات و سلامت آن‌ها است. در حال حاضر داده‌های جمعیتی دقیق و دائمی درباره تعداد گونه‌های مختلف جزیره وجود ندارد.

بازسازی زیستگاه نیز می‌تواند به بازگشت پوشش گیاهی کمک کند. مدیریت چرای حیوانات، احیای بخش‌هایی از پوشش گیاهی و ایجاد مناطق استراحت برای گیاهان از جمله پیشنهادهای مطرح‌شده هستند.

نبود شکارچیان باعث شده تعادل طبیعی اکوسیستم تغییر کند و افزایش تعداد گیاه‌خواران فشار بیشتری بر منابع غذایی و پوشش گیاهی جزیره وارد کند

بازگرداندن شکارچیان هم از نظر تئوری مطرح شده است؛ اما پژوهشگران آن را راهکاری ساده نمی‌دانند. ورود دوباره شکارچیان به جزیره کوچک و جداافتاده می‌تواند خطرهای جدیدی ایجاد کند و بیشتر پروژه‌های موفق بازگرداندن شکارچیان در مناطق بسیار بزرگ‌تر انجام شده‌اند.

ایجاد دوباره مسیر ارتباطی با سرزمین اصلی نیز گزینه دیگری است، اما تغییرات آینده سطح آب و احتمال انتقال بیماری‌ها باعث شده این راهکار با احتیاط بررسی شود.

جزیره کرسنت نمونه‌ای کوچک از واقعیتی بزرگ‌تر در طبیعت است: اکوسیستم فقط با حذف خطرها سالم نمی‌ماند. شکارچیان، گیاه‌خواران، گیاهان و محیط اطراف همه بخشی از شبکه‌ای به‌هم‌پیوسته هستند. وقتی یکی از این بخش‌ها حذف شود، ممکن است مشکلاتی ایجاد شود که در ابتدا دیده نمی‌شوند.

پژوهش در ژورنال Frontiers in Sustainable Tourism منتشر شده است.