داده‌ها درباره تغییر رفتار سفر ایرانی‌ها در سال بحران چه می‌گویند؟ مروری بر گزارش سال علی‌بابا

سال 1404 برای بازار سفر ایران، سالی پرنوسان و غیرقابل‌پیش‌بینی بود؛ از بسته‌شدن چندباره آسمان و تغییر ناگهانی مسیرهای سفر گرفته تا فشارهای اقتصادی و افت قدرت خرید. گزارش سالانه علی‌بابا تلاش کرده این تغییرات را نه از زاویه نظرسنجی، بلکه بر پایه داده‌های واقعی جست‌وجو، خرید و رزرو کاربران روایت کند؛ داده‌هایی که نشان می‌دهند مسافران ایرانی در مواجهه با بحران، چه زمانی سفر را به تعویق انداختند، چه زمانی مسیرشان را تغییر دادند و بعد از بازگشایی آسمان چطور دوباره به پرواز و رزرو هتل برگشتند. یکی از مهم‌ترین تغییرات سال، مستقیماً به بازار پرواز مربوط می‌شود. با آغاز جنگ دوازده‌روزه و بسته‌شدن آسمان، امکان سفر هوایی برای مدتی از دسترس خارج شد و بخشی از تقاضا به سمت گزینه‌های زمینی رفت. خرید بلیط قطار در خرداد نسبت به سال قبل 21 درصد و در تیر 26 درصد رشد کرد و اتوبوس هم در همین دو ماه به‌ترتیب رشد 30 و 31 درصدی داشت. این تغییر اما به معنی حذف تقاضای سفر هوایی نبود. با بازگشایی آسمان در مرداد، تقاضای سفر سریع‌تر از انتظار برگشت و فاصله آن با روند نرمال به حدود 4 درصد رسید. داده‌ها در واقع نشان می‌دهند که بخش مهمی از افت پرواز در این دوره، ناشی از محدودیت عرضه و بسته‌بودن آسمان بوده و نه از بین رفتن کامل تقاضای کاربران. پروازهای داخلی و خارجی در سالی پرنوسان با وجود بحران‌های متعدد، تعداد سفارش پرواز داخلی علی‌بابا در کل سال 1404 نسبت به سال قبل 23 درصد رشد داشته است. سفارش پرواز خارجی نیز 15 درصد افزایش پیدا کرده؛ آماری قابل‌توجه برای سالی که سفرهای خارجی چند بار با محدودیت‌های جدی روبه‌رو شدند. در سمت قیمت، افزایش‌ها شدیدتر بوده‌اند. میانگین قیمت پرواز داخلی نسبت به سال 1403 حدود 69 درصد افزایش یافته و پرواز خارجی نیز رشد 43.6 درصدی قیمت را ثبت کرده است. داده‌های مسیرها هم بخشی از الگوی سفر هوایی ایرانی‌ها را نشان می‌دهد. در پرواز داخلی، تهران–مشهد پرطرفدارترین مسیر بوده و پس از آن مشهد–تهران، تهران–شیراز، تهران–اهواز و شیراز–تهران قرار گرفته‌اند. در پروازهای خارجی کوتاه‌برد، تهران–استانبول در صدر قرار دارد و پس از آن استانبول–تهران، تهران–دبی، دبی–تهران و تهران–نجف دیده می‌شوند. در پروازهای میان‌برد، لندن، آمستردام، فرانکفورت، پاریس و ارجان قبرس از مقاصد پرطرفدار بوده‌اند و در مسیرهای طولانی، ونکوور، لس‌آنجلس، مونترال، واشنگتن و تورنتو در فهرست مقاصد اصلی قرار گرفته‌اند. این تنوع نشان می‌دهد حتی در سال بحران، سفر خارجی فقط به مقاصد نزدیک محدود نشده و تقاضا برای مسیرهای اروپایی و آمریکای شمالی نیز در بازار باقی مانده است. رزرو هتل؛ رشد داخلی و تداوم تقاضای خارجی داده‌های هتل هم تصویر قابل‌توجهی از رفتار کاربران ارائه می‌دهند. تعداد سفارش هتل داخلی در سال 1404 نسبت به سال قبل 27 درصد رشد کرده؛ رشدی بالاتر از پرواز داخلی. رزرو هتل خارجی نیز با وجود محدودیت‌های سفر بین‌المللی، 12 درصد افزایش داشته است. در سمت قیمت، میانگین قیمت هتل داخلی 41.2 درصد و هتل خارجی 47.5 درصد رشد کرده است. بنابراین کاربران در سالی که هزینه اقامت افزایش محسوسی داشته، همچنان رزرو هتل داخلی و خارجی بیشتری نسبت به سال قبل انجام داده‌اند. در داخل کشور، مشهد محبوب‌ترین مقصد رزرو هتل بوده و پس از آن تهران، کیش، شیراز و اصفهان قرار گرفته‌اند. در بخش خارجی نیز استانبول در صدر قرار گرفته و دبی، وان، مسقط و ایروان رتبه‌های بعدی را به خود اختصاص داده‌اند. یکی از نکات جالب گزارش، حضور وان در میان مقاصد محبوب خارجی است. طبق گزارش، این شهر در دوره بسته‌بودن آسمان به یکی از گزینه‌های جایگزین و در دسترس برای مسافران ایرانی تبدیل شد. این تغییر نمونه‌ای از تأثیر بحران بر انتخاب مقصد است؛ جایی که محدودیت پرواز، بخشی از تقاضا را به مقاصدی هدایت کرد که امکان دسترسی زمینی به آن‌ها وجود داشت. بازار سفر در بحران چطور افت کرد؟ گزارش علی‌بابا روند واقعی تقاضای سفر را با یک روند نرمال پیش‌بینی‌شده مقایسه کرده است. با آغاز جنگ دوازده‌روزه در خرداد، تقاضا حدود 50 درصد پایین‌تر از روند نرمال قرار گرفت. این فاصله در تیر به 40 درصد رسید و پس از بازگشایی آسمان در مرداد به حدود 4 درصد کاهش پیدا کرد. در ماه‌های پایانی سال، شرایط دوباره تغییر کرد. تقاضای سفر در دی حدود 10 درصد کمتر از روند نرمال بود؛ این فاصله در بهمن به 38 درصد رسید و در اسفند، هم‌زمان با آغاز جنگ چهل‌روزه، افت تقاضا به 80 درصد رسید؛ شدیدترین کاهش ثبت‌شده در کل سال. یکی دیگر از تغییرات رفتاری، کوتاه‌شدن فاصله بین خرید و سفر بود. در جریان جنگ دوازده‌روزه، فاصله زمانی میان خرید بلیط و شروع سفر حدود 50 درصد کاهش پیدا کرد. به بیان دیگر، کاربران در فضای پرابهام ترجیح می‌دادند پرواز و سایر خدمات سفر را نزدیک‌تر به تاریخ حرکت خریداری کنند. بیش از 337 هزار استرداد در دو جنگ بحران‌ها تأثیر مستقیم دیگری هم داشتند: افزایش شدید استرداد. در جنگ دوازده‌روزه، 160 هزار و 567 خدمت سفر به ارزش 572 میلیارد تومان استرداد شد. در جنگ چهل‌روزه نیز 176 هزار و 913 خدمت به ارزش 1,042 میلیارد تومان مسترد شدند. در مجموع، دو بحران سال 1404 باعث استرداد بیش از 337 هزار خدمت سفر به ارزش بیش از 1.6 هزار میلیارد تومان شدند. هم‌زمان فشار زیادی بر پشتیبانی وارد شد. مرکز پشتیبانی علی‌بابا در طول سال بیش از دو میلیون درخواست را پاسخ داده و بیش از 739 هزار تماس تلفنی را مدیریت کرده است. مجموع مکالمات تلفنی این مرکز نیز به بیش از 31 هزار ساعت رسیده است. 12.4 میلیون خدمت سفر در یک سال با وجود این نوسان‌ها، مقیاس استفاده از پلتفرم علی‌بابا در سال 1404 همچنان قابل‌توجه بوده است. در طول سال بیش از 12 میلیون و 472 هزار خدمت گردشگری عرضه شده و وب‌سایت و اپلیکیشن این مجموعه بیش از 270 میلیون بازدید داشته‌اند. علی‌بابا خدمات سفر را در 1,082 نقطه داخلی و خارجی ارائه کرده و در این سال با 63 ایرلاین همکاری داشته است. فروش سالانه شرکت نیز نسبت به سال قبل 28 درصد رشد کرده است. در رکوردهای یک‌ثانیه‌ای فروش نیز علاوه بر 44 بلیط قطار، 5 بلیط پرواز داخلی و 4 بلیط پرواز خارجی در یک ثانیه خریداری شده‌اند. در بخش اقامت هم رکورد یک‌ثانیه‌ای هتل داخلی 4 رزرو و هتل خارجی 2 رزرو بوده است. دو سر طیف بازار هتل و سفر گزارش سالانه علی‌بابا بخشی از رکوردهای قیمتی بازار را هم ثبت کرده است. اقتصادی‌ترین اقامت داخلی شبی 140 هزار تومان بوده، در حالی که گران‌ترین اقامت داخلی ثبت‌شده به 99 میلیون تومان برای یک شب رسیده است. در هتل خارجی نیز اقتصادی‌ترین اقامت یک‌شب 386 هزار تومان و گران‌ترین آن بیش از 230 میلیون تومان بوده است. این فاصله بزرگ نشان می‌دهد بازار اقامت، هم‌زمان طیف بسیار گسترده‌ای از کاربران اقتصادی تا سفرهای لوکس را پوشش می‌دهد. در بخش پرواز نیز گران‌ترین بلیط خارجی ثبت‌شده برای مسیر تهران–بارسلونا–مونیخ–تهران، نزدیک به 2.9 میلیارد تومان بوده و در نقطه مقابل، بلیط استانبول–تهران با قیمت 672 هزار تومان در میان ارزان‌ترین موارد ثبت‌شده قرار گرفته است. فناوری چطور وارد تجربه سفر شد؟ در کنار داده‌های بازار، بخشی از گزارش به توسعه محصول علی‌بابا در سال 1404 اختصاص دارد. این مجموعه خرید اقساطی خدمات سفر را توسعه داده و بخشی از عملیات پشتیبانی کاربران را با کمک هوش مصنوعی هوشمند کرده است. شخصی‌سازی تجربه کاربران با هوش مصنوعی و یادگیری ماشین، توسعه نقشه تعاملی برای انتخاب هتل، اسکن اطلاعات پاسپورت در رزرو سفر خارجی و امکان ارسال لینک پرداخت به فرد دیگری از جمله قابلیت‌هایی هستند که در این سال توسعه یافته‌اند. این قابلیت‌ها به‌ویژه برای محصولات پرواز و هتل اهمیت دارند؛ محصولاتی که انتخاب آن‌ها با تعداد زیادی متغیر از قیمت و زمان پرواز گرفته تا موقعیت هتل و اطلاعات پاسپورت همراه است. در مجموع، داده‌های گزارش 1404 نشان می‌دهند بازار سفر ایران در سال بحران نه فقط از نظر حجم تقاضا، بلکه از نظر نوع محصول، مقصد، زمان خرید و شیوه تصمیم‌گیری کاربران تغییر کرده است. پروازها با بسته‌شدن آسمان متوقف شدند اما پس از بازگشایی سریعاً تقاضای خود را بازیافتند؛ رزرو هتل داخلی و خارجی با وجود رشد قیمت‌ها افزایش پیدا کرد و کاربران در شرایط عدم‌قطعیت، تصمیم‌های سفر را به زمان حرکت نزدیک‌تر کردند. از این زاویه، شاید مهم‌ترین نتیجه گزارش این باشد که در سال 1404 سفر کمتر از آنکه حذف شود، مدام شکل تازه‌ای پیدا کرد.