درخواست آمریکا از ایران برای کاهش غنی‌سازی اورانیوم؛ از برنامه هسته‌ای تهران چه باقی مانده؟
جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهور آمریکا روز سه‌شنبه به رویترز گفت ایران باید ظرفیت غنی‌سازی اورانیوم خود را به‌طور «معناداری» کاهش دهد تا خواسته‌های آمریکا برآورده شود و جنگ هفت‌ماهه دو کشور پایان یابد.
هنوز روشن نیست منظور دقیق او چه بوده است. در ادامه، آنچه درباره وضعیت کنونی برنامه غنی‌سازی اورانیوم ایران، بخش محوری زیرساخت هسته‌ای این کشور می‌دانیم و آنچه همچنان نامشخص است، مرور می‌شود.اسرائیل روز ۱۳ ژوئن سال گذشته حملات هوایی به تاسیسات هسته‌ای ایران را آغاز کرد و آمریکا اندکی بعد به آن پیوست. این دو کشور در حملاتی که ۱۲ روز طول کشید، سه تاسیسات غنی‌سازی اورانیوم را که در آن زمان فعالیتشان در ایران شناخته‌شده بود، نابود کردند یا به‌شدت آسیب زدند.آمریکا و اسرائیل استدلال می‌کردند که ایران بیش از اندازه به توانایی تولید سلاح هسته‌ای نزدیک شده است. اما آژانس بین‌المللی انرژی اتمی، نهاد ناظر هسته‌ای سازمان ملل، اعلام کرد هیچ نشانه معتبری از وجود یک برنامه هماهنگ برای ساخت سلاح هسته‌ای در اختیار ندارد.با این حال، ایران اورانیوم را تا خلوص ۶۰ درصد غنی‌سازی می‌کرد؛ سطحی که فاصله اندکی با خلوص حدود ۹۰ درصد مورد نیاز برای ساخت سلاح هسته‌ای دارد.آژانس که تا پیش از حملات آمریکا و اسرائیل به تمامی سایت‌های هسته‌ای اعلام‌شده ایران، از جمله تاسیسات غنی‌سازی دسترسی داشت، برآورد می‌کند که ایران هنگام آغاز بمباران ۴۴۰٫۹ کیلوگرم اورانیوم غنی‌شده تا خلوص ۶۰ درصد در اختیار داشته است.بر اساس معیار آژانس، این مقدار در صورت غنی‌سازی بیشتر، برای ساخت ۱۰ سلاح هسته‌ای کافی است. ایران همچنین ذخایری از اورانیوم با غنای پایین‌تر داشت.هیچ کشور دیگری بدون تولید سلاح هسته‌ای، اورانیوم را تا چنین سطح بالایی غنی‌سازی نکرده است. آمریکا و متحدان اروپایی‌اش می‌گویند این اقدام توجیه غیرنظامی ندارد. آژانس نیز سطح غنی‌سازی و مقدار اورانیوم تولیدشده را به‌شدت نگران‌کننده توصیف کرده بود.چه چیزی باقی مانده است؟ایران به آژانس نگفته چه مقدار از اورانیوم غنی‌شده‌اش از حملات در امان مانده و محل نگهداری آن را نیز اعلام نکرده است. همچنین از زمان حملات، اجازه نداده بازرسان آژانس به سایت‌های بمباران‌شده بازگردند.به گفته آژانس، از میان سه تاسیسات غنی‌سازی، تنها واحد روی زمین که در مجموعه گسترده هسته‌ای نطنز قرار داشت، نابود شده است. دو تاسیسات دیگر در نطنز و فردو نیز دست‌کم به‌شدت آسیب دیده‌اند و به باور بسیاری، از کار افتاده‌اند.ایران یک روز پیش از حمله اسرائیل به آژانس اطلاع داد که در حال راه‌اندازی تاسیسات غنی‌سازی جدیدی در اصفهان است. دیپلمات‌ها می‌گویند این تاسیسات در شبکه‌ای از تونل‌ها قرار دارد که ظاهرا تا حد زیادی از بمباران آمریکا در امان مانده است. آژانس می‌گوید از وضعیت این تاسیسات و اینکه آیا مواد هسته‌ای در آن وجود دارد یا نه، اطلاعی ندارد.اگرچه احتمالا بخشی از اورانیوم غنی‌شده ایران در حملات آمریکا و اسرائیل از بین رفته است، رافائل گروسی، مدیرکل آژانس ماه مارس گفت ارزیابی این نهاد نشان می‌دهد «کمی بیش از ۲۰۰ کیلوگرم» از اورانیوم غنی‌شده تا خلوص ۶۰ درصد ایران همچنان در مجموعه تونل‌های اصفهان باقی مانده و بخشی نیز هنوز در نطنز است.ظرفیت غنی‌سازی ایران اکنون در چه وضعیتی است؟حتی اسرائیل، دشمن سرسخت ایران نیز مدعی نیست که تهران در حال حاضر اورانیوم غنی‌سازی می‌کند. هنوز روشن نیست ایران برای ازسرگیری غنی‌سازی به چه مدت زمان نیاز دارد. اما تا زمانی که بخش قابل توجهی از ذخیره اورانیوم ۶۰ درصدی‌اش باقی مانده باشد در اصل می‌تواند با تلاش نسبتا اندک و تعداد کمی از دستگاه‌های موسوم به سانتریفیوژ، آن را تا سطح مورد نیاز برای ساخت سلاح غنی‌سازی کند.توافق سال ۲۰۱۵ میان ایران و قدرت‌های بزرگ، اختیارات بیشتری برای بازرسی در اختیار آژانس گذاشت؛ از جمله نظارت بر تعداد سانتریفیوژها و قطعات آنها.خروج دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا از این توافق در سال ۲۰۱۸ زمینه فروپاشی آن را فراهم کرد و آژانس امکان ردیابی این دستگاه‌ها را از دست داد. تعداد و محل کنونی آنها مشخص نیست.پس ایران چگونه می‌تواند ظرفیت خود را کاهش دهد؟بر اساس گزارش رویترز، با توجه به اینکه در حال حاضر گزارشی از غنی‌سازی اورانیوم در ایران در دست نیست، هرگونه کاهش احتمالا با ظرفیت پیشین این کشور سنجیده خواهد شد؛ ظرفیتی که قابل توجه بود. منظور از کاهش می‌تواند پایین آوردن سطح خلوص، کاهش میزان تولید یا کم کردن تعداد سایت‌های غنی‌سازی باشد.