رقابت لولا و بولسونارو؛ انتخابات برزیل با پیامدهای بین‌المللی
فلاویو بولسونارو، پسر بولسونارو در انتخابات ۴ اکتبر در برابر لولا، رئیس جمهور برزیل قرار می‌گیرد. نظرسنجی‌ها آرای این دو را تقریباً هم‌سطح نشان می‌دهند. انتخابات برزیل در سطح بین‌المللی توجه زیادی را به خود جلب کرده است.
لوئیز ایناسیو لولا داسیلوا در مراسم افتتاحیه مجمع عمومی سازمان ملل متحد سخنان صریحی بیان کرد. رئیس‌جمهور برزیل روز سه‌شنبه ۲۹ سپتامبر (هفتم مهر) در نیویورک گفت: «برزیل حیاط خلوت هیچ‌کس نیست.» مخاطب این سخنان، دونالد ترامپ، رئیس جمهور آمریکا، بود؛ کسی که بارها در سیاست داخلی برزیل در کنار جناح راست و ژائیر مسیاس بولسونارو قرار گرفته بود. ترامپ با اعمال تحریم‌ها و تعرفه‌های گمرکی تلاش کرده بود مانع محکومیت رئیس‌جمهور پیشین برزیل به دلیل تلاش برای کودتا شود.
در انتخابات ریاست جمهوری برزیل در چهارم اکتبر، فلاویو بولسونارو، پسر بزرگ ژئیر بولسونارو در برابر لولا، رئیس جمهور کنونی برزیل قرار می‌گیرد. نظرسنجی‌ها آرای این دو را تقریباً هم‌سطح نشان می‌دهند. انتخابات برزیل در سطح بین‌المللی توجه زیادی را به خود جلب کرده است. این کشور که پنجمین کشور بزرگ جهان است، یک قدرت بزرگ کشاورزی محسوب می‌شود و ذخایر عظیمی از مواد خام دارد؛ از عناصر کمیاب و منابع گسترده آب گرفته تا ذخایر عظیم نفت خام.
علاوه بر این، لولا را می‌توان "آخرین بازمانده" چپ آمریکای جنوبی دانست. در مقابل، فلاویو بولسونارو در جناح راستِ قدرتمندتر منطقه قرار می‌گیرد. در آرژانتین، بولیوی، پرو، شیلی، اکوادور و کلمبیا دولت‌هایی روی کار هستند که به دونالد ترامپ گرایش دارند. ونزوئلا نیز عملاً به نوعی تحت حمایت و نفوذ آمریکا قرار گرفته است.
کارزار انتخاباتی در برزیل همواره عمدتاً تحت تأثیر سیاست داخلی است و سیاست خارجی معمولاً توجه چندانی از سوی رأی‌دهندگان بدان نمی‌شود. با این حال، یکی از موضوعات مهم این است که آیا برزیل به آمریکا در دوران دونالد ترامپ نزدیک‌تر خواهد شد یا خیر.
ترامپ با ابتکار موسوم به "سپر قاره آمریکا" در پی افزایش برتری اقتصادی و نظامی آمریکا در منطقه است. او بر مکزیک و کوبا فشار اقتصادی وارد می‌کند، در ونزوئلا مداخله نظامی کرده و هم‌زمان می‌خواهد نفوذ چین را در آمریکا لاتین کاهش دهد.
لولا همواره از احیای چندجانبه‌گرایی در عرصه بین‌المللی حمایت کرده است؛ موضعی که با سنت دیپلماسی برزیل همخوانی دارد. برزیل تلاش می‌کند با همه کشورها گفت‌وگو و تجارت کند. در همین چارچوب، چین مدت‌هاست به مهم‌ترین شریک تجاری برزیل تبدیل شده است.
در مقابل، فلاویو بولسونارو خواهان شکل‌گیری یک ائتلاف محافظه‌کارانه با آمریکا و دیگر نیروهای راست‌گرای محافظه‌کار در منطقه و جهان است.
با این حال، لئوناردو پاز از اندیشکده بنیاد گتولیو وارگاس (FGV) به دویچه وله می‌گوید که پیروزی فلاویو لزوماً بولسونارو به معنای بهبود روابط با آمریکا نخواهد بود. به گفته او، لولا با وجود اصطکاک‌های اولیه، توانسته روابط نسبتاً عادی با ترامپ برقرار کند. این دو رئیس‌جمهور، که هر دو ۸۰ ساله‌اند، با وجود آنکه لولا در برابر فشارهای ترامپ کوتاه نمی‌آید، روابط "قابل قبولی" دارند.
پاز نگران است که فلاویو بولسونارو، ۴۵ ساله، در برابر متحد سیاسی خود، یعنی ترامپ، بیش از حد انعطاف نشان دهد. به گفته او، پدر فلاویو، یعنی ژائیر بولسونارو، امتیازات گسترده‌ای به آمریکا داده بود.
برای نمونه، برزیل در سازمان تجارت جهانی، در ازای وعده نزدیک شدن به ناتو و سازمان همکاری و توسعه اقتصادی (OECD)، از جایگاه خود به‌عنوان کشور در حال توسعه صرف‌نظر کرده بود؛ البته وعده‌ای که هرگز عملی نشد.
روبنس ریکوپرو، دیپلمات و وزیر پیشین برزیل، به دویچه وله گفت: «در دوران لولا، روابط با آمریکا احتمالاً به همین شکل ادامه خواهد یافت، اما کاملاً مشخص نیست که ریاست‌جمهوری فلاویو بولسونارو چه معنایی خواهد داشت. لولا در سیاست خارجی اعتبار و تجربه دارد، در حالی که بولسونارو کاملاً بی‌تجربه است.»
پیروزی بولسونارو می‌تواند به روابط برزیل با بریکس، ائتلاف کشورهای تحت رهبری چین، نیز آسیب بزند.
فلاویو بولسونارو اعلام کرده است که یکی از نخستین اقدامات او در صورت رسیدن به ریاست‌جمهوری، بررسی ماندن یا خارج شدن برزیل از بریکس خواهد بود. او بریکس را ابزاری صرفاً برای تحریک آمریکا می‌داند.
فلاویو همچنین برخلاف لولا، با تلاش پکن برای کاهش سلطه جهانی دلار آمریکا مخالفت کرده است.
با توجه به روابط اقتصادی بسیار نزدیک برزیل و چین، مشخص نیست چنین مواضعی تا چه اندازه جدی و عملی خواهند بود. خاویر میلی، رئیس جمهور آرژانتین و متحد بولسونارو، نیز پیش از پیروزی در انتخابات با اظهارات تند علیه چین توجه‌ها را به خود جلب کرده بود. اما برای به خطر نینداختن وام‌های چینی و روابط تجاری با این کشور، دولت میلی به‌سرعت موضع ملایم‌تری در قبال چین اتخاذ کرد.
ریکوپرو پیش‌بینی می‌کند: «روابط سیاسی با چین احتمالاً سردتر خواهد شد، اما انتظار ندارم در روابط اقتصادی و تجاری تغییرات اساسی ایجاد شود.»
پاز از بنیاد گتولیو وارگاس نیز دیدگاه مشابهی دارد. به گفته او، انتظار نمی‌رود فلاویو بولسونارو موضعی بسیار تهاجمی در برابر چین اتخاذ کند؛ برخلاف ابتدای دوره ریاست‌جمهوری پدرش که در دوران وزارت خارجه ارنستو آرائوخو، لحن دولت برزیل در قبال پکن بسیار تند بود.
اما از آنجا که بخش کشاورزی برزیل وابستگی بسیار زیادی به چین دارد، بولسونارو پدر در آن زمان به‌سرعت لحن خود را تعدیل کرد. در مناطق کشاورزی که از تجارت با چین درآمد زیادی دارند، خاندان بولسونارو بیشترین حمایت را دارد.
پاز می‌گوید: «مجهول اصلی درباره فلاویو بولسونارو این است که آمریکا تا چه اندازه برای دور شدن برزیل از چین فشار وارد خواهد کرد و او تا چه حد در برابر این فشار تسلیم خواهد شد.»
برزیل اگرچه ذخایر مواد خام مهمی برای اقتصاد جهانی در اختیار دارد، اما پاز معتقد است صرف‌نظر از نتیجه انتخابات، این کشور در صحنه جهانی همچنان نقشی فرعی خواهد داشت.
به گفته او، برزیل برای تبدیل شدن به یک قدرت جهانی از ابزارهای لازم برخوردار نیست: نه قدرت اقتصادی کافی دارد که بتواند به کشورهای دیگر کمک مالی کند و نه قدرت نظامی لازم برای مشارکت مؤثر در حل مناقشات منطقه‌ای و جهانی.
پاز می‌گوید: «به همین دلیل، توانایی برزیل برای اقدام در عرصه بین‌المللی به‌شدت محدود است.»
با این حال، برزیل می‌تواند به‌عنوان یکی از کشورهای پیشرو "جنوب جهانی" (Global South) ایفای نقش کند؛ همان کاری که لولا تاکنون انجام داده است.
این موضوع به‌ویژه در بحث‌های بین‌المللی درباره نظم جهانی دیده می‌شود؛ جایی که برزیل درباره شرایط جدید تجارت، سیاست‌های اقلیمی و مسائل توسعه صحبت می‌کند.
به اعتقاد ریکوپرو، لولا به‌ویژه در زمینه حفاظت از محیط زیست و مبارزه با تغییرات اقلیمی، وزن و نفوذ قابل‌توجهی در سیاست خارجی دارد.
او به انتخاب مارینا سیلوا به‌عنوان وزیر محیط زیست اشاره می‌کند. سیلوا در سطح بین‌المللی به‌عنوان یکی از چهره‌های برجسته جنبش‌های زیست‌محیطی شناخته می‌شود.
در مقابل، فلاویو بولسونارو به مواضع زیست‌محیطی دونالد ترامپ نزدیک‌تر است و به گفته ریکوپرو، ریاست‌جمهوری او می‌تواند به معنای عقب‌گرد در این حوزه باشد.
از نظر ریکوپرو، انتخابات برزیل از نظر بین‌المللی اهمیت زیادی دارد، زیرا احتمال می‌رود فلاویو بولسونارو اشتباهات پدرش را تکرار کند.
در دوران ژائیر بولسونارو، کاهش حمایت از سیاست‌های حفاظت از محیط زیست در برزیل موجب انزوای بین‌المللی دولت او شد. روابط برزیل به‌خصوص با اتحادیه اروپا آسیب دید و مذاکرات مربوط به توافق تجاری میان مرکوسور و اتحادیه اروپا متوقف شد.
در دوران لولا، این توافق بعدها به سرانجام رسید. لولا روابط دوستانه‌ای با رهبران اتحادیه اروپا دارد، در حالی که بولسونارو پسر می‌خواهد راهی مشابه آرژانتین در پیش بگیرد و توافق تجاری دوجانبه با آمریکا را در اولویت قرار دهد.
بنا به ارزیابی کارشناسان احتمالاً بسیاری از مقام‌های اتحادیه اروپا در بروکسل از ادامه ریاست‌جمهوری لولا حمایت می‌کنند.