روزی که انسان تصمیم گرفت از زمین دل بکند - تونل زمان ۱۲ آبان

سال‌ها پیش در چنین روزی، لایکا بهای مسابقه‌ی فضایی را پرداخت، یک دفترچه زبان مشترک برنامه‌نویسان شد و مارینر ۱۰ راه تازه‌ای به عطارد گشود.

گاهی برای رسیدن به آینده باید بهایی سنگین پرداخت، گاهی یک دفترچه‌ی راهنما می‌تواند به‌اندازه‌ی یک اختراع بزرگ ماندگار شود و گاهی برای رسیدن به مقصدی دور، باید از نیروی سیاره‌ای دیگر کمک گرفت. تاریخ اکتشافات و فناوری پر از لحظه‌هایی است که در نگاه اول ارتباطی با یکدیگر ندارند، اما هرکدام دریچه‌ای تازه به روی توانایی‌های انسان گشوده‌اند.

در تونل زمان امروز، به سراغ چهار اتفاق اثرگذار می‌رویم؛ از سفر بی‌بازگشت لایکا به مدار زمین و تولد نخستین راهنمای یونیکس تا آغاز سکونت دائمی انسان در ایستگاه فضایی بین‌المللی و ماموریتی که با کمک گرانش زهره، راه رسیدن به عطارد را هموار کرد. چهار روایت از جسارت، نبوغ و بهای پیشرفت که هنوز هم در دنیای امروز ردپایشان دیده می‌شود.

لایکا داخل محفظه‌ای کوچک نشسته بود و مهندسان شوروی برای بازگشتش هیچ راهی نساخته بودند. ۶۹ سال پیش، Sputnik 2 با جرمی نزدیک به ۵۰۸ کیلوگرم از تیوراتام، بایکونور امروزی، برخاست و لایکا را به نخستین جانوری بدل کرد که به مدار زمین رسید.

ماهواره در مداری با ارتفاع ۲۲۵ تا ۱٬۶۷۱ کیلومتر قرار گرفت؛ موفقیتی که کمتر از یک ماه پس از Sputnik 1 و زیر فشار شدید مسابقه‌ی فضایی رقم خورد.

گرمای مهارنشده چند ساعت بعد جان لایکا را گرفت. باتری‌ها تا ۱۰ نوامبر دوام آوردند و سازه‌ی بی‌جان سرانجام ۱۴ آوریل ۱۹۵۸ در جو سوخت. حسگرها اطلاعات اولیه‌ای درباره‌ی واکنش بدن به پرتاب و بی‌وزنی فرستادند، اما دستاورد علمی هرگز پرسش اخلاقی ماموریت را خاموش نکرد. نام لایکا امروز فقط یادآور آغاز زیست‌شناسی فضایی نیست؛ هشداری ماندگار درباره‌ی مسئولیتی است که باید هم‌پای توان مهندسی رشد کند.

روی میزهای آزمایشگاه‌های بل (Bell Labs)، رایانه‌ی PDP-11/20 به چیزی بیش از سخت‌افزار نیاز داشت. کن تامپسون و دنیس ریچی باید توضیح می‌دادند سیستم تازه‌شان چگونه کار می‌کند.

یونیکس با ابزارهای خودش، شیوه‌ی استفاده از خودش را توضیح داد

۵۵ سال پیش، نخستین ویرایش Unix Programmer's Manual با شرح بیش از ۶۰ فرمان، ابزار و فراخوان سیستمی آماده شد. فرمان‌هایی مانند ls و chdir در صفحاتش حضور داشتند، اما هنوز خبری از grep و سازوکار pipe نبود.

نکته‌ی درخشان فقط محتوای راهنما نبود. متن با ویرایشگر ed و قالب‌بند roff روی خود یونیکس ساخته شد؛ محیط نرم‌افزاری ابزار مستندسازی خویش را فراهم کرده بود. قالب کوتاه و دقیق man page از همان فرهنگ مهندسی جان گرفت و پس از بیش از پنج دهه در یونیکس، لینوکس و بسیاری از ابزارهای توسعه زنده مانده است. هر برنامه‌نویسی که امروز در ترمینال man را اجرا می‌کند، عملا ورق دیگری از همان دفترچه‌ی سال ۱۹۷۱ را می‌گشاید.

دریچه‌ی ماژول زوزدا باز شد و سه فضانورد وارد خانه‌ای شدند که فقط سه ماژول داشت. ویلیام شپرد ، یوری گیدزنکو و سرگئی کریکالف ، اعضای Expedition 1، در ۱۲ آبان ۱۳۷۹ سکونت پیوسته‌ی انسان در ایستگاه فضایی بین‌المللی را آغاز کردند. فضای تحت فشار مجموعه کمتر از ۲۰۰ مترمکعب و توان برق آن حدود ۳ کیلووات بود؛ ابعادی بسیار دور از آزمایشگاه گسترده‌ی امروزی.

خدمه طی ماموریتی نزدیک به چهار ماه، سامانه‌های پشتیبانی حیات و ارتباطات را راه انداختند و حدود ۵۰ پژوهش و نمایش فناوری را پیش بردند. ۲۶ سال بعد، شمار بازدیدکنندگان ایستگاه از ۲۹۰ نفر و تعداد کشورهای حاضر از ۲۶ گذشته و هزاران پژوهش در مدار انجام شده است. میراث اصلی را شاید بتوان ساده‌تر بیان کرد. متولدشدگان پس از آغاز سکونت Expedition 1 هرگز روزی را ندیده‌اند که همه‌ی انسان‌ها هم‌زمان روی زمین باشند.

کمتر از ۱۲ ساعت پس از پرتاب، دوربین‌های Mariner 10 به عقب برگشتند و تصاویر رنگی زمین و ماه را ثبت کردند. مقصد اما دورتر بود. ناسا ۵۳ سال پیش کاوشگر ۵۰۲٫۹ کیلوگرمی را با موشک Atlas-Centaur از کیپ کاناورال فرستاد تا پس از دیدار با زهره، خود را به عطارد برساند. مهندسان برای نخستین بار از گرانش یک سیاره کمک گرفتند تا فضاپیمایی را راهی سیاره‌ای دیگر کنند.

مارینر ۱۰ برای رسیدن به عطارد، از گرانش زهره کمک گرفت

Mariner 10 سه بار از کنار عطارد گذشت و در نزدیک‌ترین عبور تا فاصله‌ی ۷۰۳ کیلومتری آن پایین آمد. بیش از ۲٬۷۰۰ تصویر تقریبا نیمی از سطح ناشناخته‌ی سیاره را نمایان کرد و اندازه‌گیری‌ها از میدان مغناطیسی ضعیف و اختلاف شدید دمای شب و روز خبر دادند.

تصاویر و داده‌های کاوشگر بیش از ۳۰ سال تنها مشاهدات نزدیک بشر از عطارد باقی ماند. کمک گرانشی نیز از یک مانور جسورانه به پایه‌ی مسیریابی ماموریت‌های بین‌سیاره‌ای بعدی تبدیل شد.