روسیه در آفریقا: پوتین به چه چیزی امیدوار است؟

درگیری با غرب ناشی از تهاجم تمام عیار روسیه به اوکراین، ولادیمیر پوتین، رئیس جمهور روسیه را بر آن داشت تا از سایر نقاط جهان حمایت کند. آفریقا با بازدیدهای مکرر از این قاره، سرگئی لاوروف، وزیر امور خارجه، به کانون توجه تبدیل شده است.

ماریا زاخارووا، سخنگوی وزارت خارجه روسیه، آن را «بازگشت تاریخی» توصیف کرد و اعلام کرد هیچ کس و هیچ چیز را نمی توان با آنچه روسیه در قرن بیستم برای آفریقا انجام داد، مقایسه کرد.

نشست روسیه و آفریقا از سال 2019 تقریبا در فواصل سه ساله در روسیه برگزار شده است. سومین اجلاس در 28 و 29 اکتبر در مسکو برگزار می شود. این برنامه بر همکاری اقتصادی متمرکز است. موضوعات دیگر از سیاست و امنیت گرفته تا علم و فرهنگ را شامل می شود. اما روسیه به طور فعال تنها با چند کشور آفریقایی، عمدتا در شمال قاره، کار می کند و این در ارقام تجاری منعکس شده است.

ایوان کلیشچ از مرکز بین‌المللی دفاع و امنیت (ICDS) در تالین، استونی می‌گوید: «آفریقای جنوبی همچنان بزرگ‌ترین اقتصاد ملی آفریقا است، اما حجم تجارت آن با روسیه بسیار کم است، بسیار کمتر از مصر و الجزایر».

مصر و الجزایر به ویژه شرکای کلیدی روسیه هستند. مصر نقش مهمی در این زمینه ایفا می کند. دیپلمات ها و نمایندگان تجاری روسیه در تلاش هستند تا روابط خود را با سایر کشورها به ویژه تانزانیا و اتیوپی گسترش دهند، اما تاکنون موفقیت قابل ملاحظه ای نداشته است.

پروژه های سرمایه گذاری نیز وجود دارد. روسیه در حال ساخت یک نیروگاه هسته ای بزرگ در منطقه الدبعه مصر در سواحل مدیترانه است. ساخت و ساز با وام 25 میلیارد دلاری روسیه تأمین می شود که حدود 85 درصد از هزینه ها را پوشش می دهد.

نیکیتا اسمگین، کارشناس سیاست روسیه در خاورمیانه، می گوید که مصر یکی از معدود کشورهای آفریقایی است که روسیه با آن روابط تجاری پایدار و همچنین تجربه همکاری گسترده دارد. او می‌گوید: «در بلندمدت، مصر می‌تواند دروازه مسکو به آفریقا و سایر بازارها باشد. اما قاهره به دنبال منافع خود است. خیلی خوشبینانه است که امیدوار باشیم مصر صرفا به دلیل همبستگی سیاسی از خود حمایت می کند.

به گفته سرویس گمرک روسیه، حدود 39 درصد تجارت روسیه و آفریقا در سال 2025 با مصر بوده است و مجموع فروش بین روسیه و تمام 54 کشور قاره آفریقا به حدود 27 میلیارد دلار آمریکا رسیده است. بنابراین، سهم آفریقا از تجارت خارجی روسیه بسیار ناچیز است (3.9 درصد در سال 2025)، و به هیچ وجه با توجهی که مسکو به روابط خود با کشورهای آفریقایی اختصاص می دهد، تناسبی ندارد.

روسیه نیز شریک تجاری مهمی برای آفریقا نیست. مهمترین شریک کشورهای آفریقایی اتحادیه اروپا است. در سال 2025، حجم تجارت با اتحادیه اروپا به حدود 385 میلیارد دلار آمریکا رسید. آمار کشورهای آفریقایی نیز نشان می دهد که سایر شرکا از روسیه بسیار جلوتر بودند. حجم تجارت با چین در سال 2025 بیش از 348 میلیارد دلار بود. با ایالات متحده تقریبا 105 میلیارد و با هند 103 میلیارد بود.

فیدل اووسو، کارشناس غنائی با سرویس‌های اطلاعاتی ژئوپلیتیک (GIS) در لیختن اشتاین، اظهار می‌دارد که حضور اقتصادی روسیه در آفریقا به اندازه چین، ایالات متحده، هند یا دیگر قدرت‌های سنتی مانند فرانسه و بریتانیا مهم نبوده است. او می‌گوید: «اگر به حجم تجارت و نوع سرمایه‌گذاری نگاه کنید، در زمان‌های اخیر، برخی از قدرت‌های متوسط ​​مانند ترکیه و UAW به مراتب بهتر از روسیه عمل می‌کنند».

بورلی اوچینگ، تحلیلگر ارشد Control Risks، یک مشاور ریسک جهانی و اطلاعات استراتژیک در سنگال، می‌گوید: «کشورهای غربی همچنان در زمینه‌های مهم استراتژیک مانند استخراج مواد خام، امور مالی و بخش انرژی تسلط دارند، حتی اگر حضور سیاسی آنها در منطقه رو به کاهش باشد.» به گفته وی، "روسیه برای دسترسی به منابع معدنی حیاتی و پروژه های انرژی رقابت شدیدتری خواهد داشت. ما این را با پروژه های لیتیوم در مالی و همچنین با طرح های انرژی هسته ای در سراسر قاره می بینیم."

حضور روسیه در آفریقا در بخش نظامی آشکارتر از تجارت و سرمایه گذاری است. با آغاز ورود گروه واگنر، مزدوران روسی از رژیم های آفریقایی، به ویژه کشورهای بی ثبات در منطقه ساحل حمایت می کردند. در عوض، به شرکت‌های تابعه مرتبط آنها اجازه دسترسی به مواد خام داده می‌شود. پس از مرگ یوگنی پریگوژین، رهبر گروه واگنر، بیشتر این عملیات‌ها توسط سپاه آفریقا، یک گروه شبه‌نظامی که توسط وزارت دفاع روسیه ایجاد و کنترل می‌شد، به دست گرفت.

به گزارش سرویس تحقیقات کنگره، اتاق فکر کنگره ایالات متحده، بزرگترین گروه های نظامی روسیه که هر کدام از چندین هزار نفر تشکیل شده اند، در جمهوری آفریقای مرکزی، مالی و لیبی هستند. سپاه آفریقا همچنین مایل است حضور خود را در بورکینافاسو و نیجر گسترش دهد. مزدوران روسی نیز در گینه استوایی مشاهده شده اند.

برای مشاهده این ویدیو لطفا جاوا اسکریپت را فعال کنید و به مرورگر وب که از ویدیوی HTML5 پشتیبانی می کند ارتقا دهید.

ایرینا فیلاتوا از دانشگاه کیپ تاون تاکید می کند که دلایل متعددی وجود دارد که چرا روسیه برای حفظ حضور نظامی در آفریقا مهم است. "کشورها ذخایر قابل توجهی از مواد معدنی مانند طلا و اورانیوم دارند. از طریق آنها می توان بر مرزهای جنوبی اروپا از جمله در زمینه مهاجرت و امنیت منطقه ای نفوذ کرد. با توجه به لیبی، این کشور یک مرکز لجستیکی مهم برای ارتباط با ساحل و آفریقای مرکزی است. کالاها به راحتی می توانند بدون دسترسی به لیبیا به کشورها عرضه شوند."

در نهایت، روسیه هنوز یکی از بزرگترین تامین کنندگان تسلیحات به کشورهای آفریقایی است، حتی اگر صادرات روسیه در طول جنگ در اوکراین کاهش یافته است. موسسه تحقیقات صلح بین‌المللی استکهلم (SIPRI) سهم مسکو از بازار آفریقا را برای سال‌های 2021 تا 2025 15 درصد تخمین می‌زند که آن را پس از ایالات متحده (19٪) و چین (17٪) در رتبه سوم قرار می دهد. بین سال‌های 2020 و 2024، سهم آن حتی بیشتر بود: با 21 درصد در رتبه اول قرار داشت، پس از آن چین با 18 درصد و ایالات متحده با 16 درصد در رتبه‌های بعدی قرار داشتند.

ایوان کلیشچ از ICDS می گوید در حالی که روسیه شریک اقتصادی قابل توجهی برای آفریقا نیست، این واقعیت که این کشور تامین کننده مواد غذایی و کود شیمیایی و حضور نظامی در برخی کشورها است به این معنی است که نفوذ مسکو در آفریقا بسیار بیشتر از آن چیزی است که حجم تجارت و سرمایه گذاری به تنهایی نشان می دهد.

فیدل اووسو می گوید: «من معتقدم روسیه وزن دیپلماتیک آفریقا را می بیند. زمانی که من از وزن دیپلماتیک صحبت می کنم، منظورم اعداد است – این قاره دارای بیشترین تعداد کشورها است. روسیه در مجمع عمومی سازمان ملل متحد هر زمان که رای داده می شود، چنین حمایتی می خواهد. در زمان های اخیر بهتر از رای گیری های قبلی عمل کرده است."

در سال های اخیر، روسیه خود را به عنوان نماینده منافع جنوب جهانی در صحنه بین المللی قرار داده است.

ولادیمیر پوتین، رئیس جمهور روسیه اخیرا در کنفرانسی در باشگاه گفتگوی والدای مستقر در مسکو گفت: "ما می خواهیم با آفریقا کار کنیم، ما با آفریقا کار می کنیم و به این کار ادامه خواهیم داد. اما هدف ما مانند قدرت های استعماری، کسب درآمد یا سرقت چیزی از آفریقا نیست، بلکه هدف ما توسعه با هم است."

ایرینا فیلاتووا می گوید که ارجاعات به گذشته استعماری برای برخی کشورها جذاب است اما برخی دیگر نه. "آفریقا یک کشور نیست، یک قاره است. در درک روسیه و همچنین در نحوه موضع گیری روسیه تفاوت هایی وجود دارد. همچنین دیدگاه های نخبگان سیاسی اغلب به طور اساسی با دیدگاه شهروندان عادی متفاوت است. به عنوان مثال، در آفریقای جنوبی روایت روسیه بسیار مثبت است. دستور کار ضد استعماری در کشورهای دیگر نیز محبوبیت دارد."

آنتونیو کاسکایس در این گزارش مشارکت داشت. در اصل به زبان روسی نوشته شده بود.