روسیه چقدر به ایران کمک می‌کند؟
در سال‌های اخیر گزارش‌های متعددی از همکاری نزدیک و محرمانه جمهوری اسلامی و روسیه منتشر شده و مقام‌های حکومت ایران نیز به آن اذعان کرده‌اند. این همکاری در چه سطحی است و آیا ممکن است مسکو از حمایت از تهران دست بکشد؟
در اذهان عمومی مردم ایران، نام روسیه همراه با چین به عنوان یکی از حامیان اصلی جمهوری اسلامی گره خورده است. سفر روز دوشنبه ۲۷ مهر (۱۹ اکتبر) سرگئی لاوروف، وزیر خارجه روسیه، به ایران و دیدار با مقامات بلندپایه در تهران، بار دیگر توجه‌را به روابط دو کشور جلب کرد.
مسعود پزشکیان، رئیس جمهور ایران، در دیدارش با لاوروف از "حمایت و همراهی" مسکو با تهران در جریان جنگ قدردانی کرد.
عباس عراقچی، وزیر خارجه جمهوری اسلامی، نیز با تاکید بر گسترش همکاری تهران و مسکو گفت "ایران و روسیه در هیچ مقطعی از تاریخ خود به اندازه امروز روابط نزدیکی نداشته‌اند". او در دیدار با همتای روس خود، توسعه همکاری‌های اقتصادی و هسته‌ای را از محورهای گفت‌وگو عنوان کرد.
روبیک میناسیان، روزنامه‌نگار، به دویچه وله فارسی می‌گوید روابط مسکو و تهران در شرایط کنونی بسیار پیچیده است و کارشناسان منطقه‌ای نظرات مختلفی درباره آن دارند.
به گفته او، پس از آغاز جنگ اوکراین و تحریم‌های سنگین غرب علیه مسکو، روابط ایران و روسیه "از حالت عادی خارج و بسیار به هم نزدیک‌تر شده است".
این روزنامه‌نگار ساکن ایروان می‌گوید: «همکاری‌های نظامی و دفاعی احتمالا مهم‌ترین بخش این ماجراست. ایران پهپاد و تجهیزات موشکی به روسیه داده و در ازای آن به باور بسیاری از کارشناسان، روسیه تکنولوژی‌های پیشرفته نظامی مثل جنگنده‌های سوخو ۳۵، سامانه‌های پدافندی در اختیار ایران قرار داده است و همکاری‌های اطلاعاتی هم بین دو کشور انجام می‌شود.»
به گفته میناسیان، دور زدن تحریم‌ها و روابط تجاری حوزه دیگر همکاری دو کشور است: «مسکو در زمینه‌های انرژی (نفت و گاز)، استفاده از مسیرهای ترابری مثل کریدور شمال-جنوب و راه‌های مالی برای کم کردن اثر تحریم‌ها با ایران همکاری می‌کند.»
او حمایت‌های سیاسی و دیپلماتیک را سومین حوزه همکاری تهران و مسکو می‌داند و می‌افزاید: «روسیه در مجامع بین‌المللی مثل شورای امنیت سازمان ملل متحد یا سازمان‌هایی مانند بریکس و شانگهای، معمولاً پشت ایران درآمده و جلوی قطعنامه‌های شدیدالحن غرب را گرفته است.»
پیش از این گزار‌ش‌هایی نیز در رسانه‌های بین‌المللی از "همکاری‌های محرمانه" دو کشور منتشر شده است. از جمله در ژوئیه ۲۰۲۶ (مرداد ۱۴۰۵) نشریه بریتانیایی تلگراف با انتشار گزارشی از راه‌اندازی "اکسپرس خزر" مسیر تدارکاتی محرمانه از طریق دریای خزر به ایران توسط روسیه خبر داد. طبق این گزارش، مسکو پیش‌تر در جریان جنگ داخلی سوریه نیز از چنین الگویی برای حمایت از اسد استفاده کرده بود.
بنا بر گزارش تلگراف، مسکو در جریان آتش‌بس‌ها در مناقشه میان جمهوری اسلامی و ایالات متحده در خلیج فارس، به‌طور فعال توانمندی‌های تهاجمی ایران را بازسازی کرده است.
همچنین در اوت ۲۰۲۶ (شهریور ۱۴۰۵) فایننشال تایمز گزارش داد که روسیه از سال ۲۰۲۳ به‌طور محرمانه به جمهوری اسلامی در توسعه فناوری موشک‌های کروز فراصوت کمک کرده است. به گفته کارشناسان، این فناوری‌می‌تواند برای حمله به کشتی‌ها و اهداف زمینی به‌کار گرفته شود.
فایننشال تایمز نوشته است مقام‌های صادرات تسلیحات روسیه و مهندسان ارشد این شرکت در سال ۲۰۲۳ چندین بار به ایران سفر کرده‌اند و در میان آن‌ها متخصصانی در زمینه طراحی موشک‌های دریایی، پیشرانه‌های رم‌جت فراصوت، آیرودینامیک و بالستیک حضور داشته‌اند.
دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، روز یکشنبه ۱۹ اکتبر (۲۷ مهرماه) در شبکه اجتماعی خود، تروث سوشال مدعی شد، روسیه در مقایسه با قابلیت‌هایش "کمک بسیار اندکی" به جمهوری اسلامی می‌کند.
ترامپ نوشت: «روسیه در مقایسه با آنچه می‌تواند انجام دهد، کار بسیار کمی، اگر اصلاً کاری انجام دهد، برای کمک به ایران می‌کند.» او افزود که "می‌خواهد این وضعیت حفظ شود".
رئیس جمهور آمریکا در همان روز در گفت‌وگو با خبرنگاران گفت "درباره ایران" با روسیه در حال مذاکره است. او افزود روسیه در موضوع ایران "کار چندانی" نکرده و او این را "مسئله‌ای بسیار مثبت" تلقی می‌کند.
روبیک میناسیان، روزنامه‌نگار ساکن ایروان، می‌گوید از نگاه بیشتر کارشناسان ارشد منطقه، این ادعای ترامپ "تا حد زیادی درست است". او اضافه می‌کند: «دلیلش هم خیلی ساده است؛ منافع ملی روسیه و جمهوری اسلامی همیشه همسو نیستند.»
او "معامله با اسرائیل و غرب" را یکی از دلایل برمی‌شمرد: «پوتین همیشه تلاش کرده روابط حسنه‌ای را با اسرائیل و کشورهای ثروتمند عربی حاشیه خلیج فارس حفظ کند. به همین دلیل، خیلی وقت‌ها روس‌ها در انتقال سیستم‌های فوق‌پیشرفته نظامی یا حمایت تمام‌قد از ایران در بحران‌های منطقه‌ای، با احتیاط عمل می‌کنند تا منافعشان در جای دیگری به خطر نیفتد.»
از نگاه این روزنامه‌نگار، "نگاه ابزاری مسکو به تهران" علت دیگر است. او توضیح می‌دهد: «از دید کارشناسان، روسیه به ایران بیشتر به چشم "یک شریک تاکتیکی" نگاه می‌کند تا "یک متحد استراتژیک و بلندمدت". یعنی هر وقت مسکو در درگیری با غرب تحت فشار قرار بگیرد، به سراغ ایران می‌رود، اما حاضر نیست به خاطر تهران وارد یک درگیری پرهزینه مستقیم با غرب یا اسرائیل شود.»
تجربه جنگ اوکراین و تلاش مسکو برای مدیریت روابطش با واشنگتن این پرسش را مطرح می‌کند که آیا کرملین ممکن است در مقطعی، در ازای امتیاز گرفتن از آمریکا، از حمایت تهران عقب‌نشینی کند؟ این پرسشی است که در بحث روابط ایران و روسیه همواره مطرح می‌شود. به ویژه پس از توافق آمریکا و روسیه در بحث عرضه سوخت، شماری از کارشناسان معتقدند که این اتفاق می‌تواند باز هم در شرایط دیگری رخ دهد.
روبیک میناسیان در همین رابطه می‌گوید چنین چیزی "یکی از نگرانی‌های همیشگی تحلیلگران در منطقه است". او اضافه می‌کند: «این سناریو که روسیه منافع خود را به روابط با ایران ترجیح دهد، غیرممکن نیست، اما به باور کارشناسان شرایط وقوع آن بسیار ویژه است.»
این روزنامه‌نگار معتقد است توافق جامع مسکو و واشنگتن بر سر اوکراین می‌تواند یکی از این شرایط ویژه باشد: «اگر روزی جنگ اوکراین به یک توافق بزرگ میان روسیه و آمریکا منجر و تحریم‌های غرب علیه مسکو برداشته شود یا کاهش پیدا کند، قطعا نیاز فوری روسیه به پهپادها و همکاری‌های نظامی با ایران کمتر خواهد شد. در چنین شرایطی، پوتین دست‌بازتری خواهد داشت تا روابطش را با غرب و کشورهای عربی تنظیم کند.»
میناسیان امتیازات بزرگ ژئوپلیتیک را شرط ویژه دیگر می‌داند و تشریح می‌کند: «اگر آمریکا و غرب امتیازات خیلی بزرگی در حوزه‌های دیگر (مانند کنترل بر انرژی، حوزه شوروی سابق یا کاهش فشار بر اقتصاد روسیه) روی میز بگذارند، سابقه تاریخی سیاست خارجی روسیه نشان داده است که مسکو هیچ تعهد احساسی یا ایدئولوژیک ثابتی ندارد و منافع خودش را در اولویت قرار خواهد داد.»
از دیدگاه او، عامل چین یک "اما"ی بزرگ است که به گفته او شریک استراتژیک اصلی روسیه و خریدار بزرگ نفت ایران است: «تا زمانی که پکن و تهران روابط راهبردی محکمی داشته باشند، روسیه نمی‌تواند خیلی ناگهانی و راحت ایران را کامل بفروشد، چون ممکن است به کل اعتماد چین و بقیه شرکای شرقی خود را از دست بدهد.»
میناسیان در پایان تاکید می‌کند که رابطه تهران و مسکو بیشتر روی "منافع روز" چیده شده و «هیچ‌کدام به طرف دیگر چک سفید امضا نداده‌اند.»
To view this video please enable JavaScript, and consider upgrading to a web browser that supports HTML5 video