روش‌های متداول درمان زانودرد که باید در آنها تجدیدنظرکرد؛ موثرترین درمان کدام است؟
برخی از روش‌ها و رویکردهای متداول در درمان زانودرد ممکن است با پیامدها و عوارض جانبی غافلگیرکننده‌ای همراه باشند؛ لذا باید آنها را شناخت و مورد بازنگری قرارداد.
آیا زانوهایتان گهگاه تیر می‌کشد و درد می‌کند؟ شما تنها نیستید. میلیون‌ها نفر در سراسر جهان با تشخیص آرتروز و ساییدگی مفصل زانو (استئوآرتریت) روزگار را سر می‌کنند و میلیون‌ها تن دیگر نیز گاه‌وبیگاه خشکی، سوزش یا همان درد مبهم و ضربان‌داری را تجربه می‌کنند که با فرارسیدن هوای سرد و بارانی معمولا سر و کله‌اش پیدا می‌شود.در مواجهه با این درد، بسیاری از ما بلافاصله به سراغ مسکن‌های بدون نسخه، تزریق آمپول‌های استروئیدی (کورتون) یا حتی عمل جراحی می‌رویم. شمار بسیار بیشتری از ما نیز به این گمان که نشستن باعث رفع درد می‌شود، روی کاناپه لم می‌دهیم و با زانوهای آسیب‌دیده‌مان مدارا می‌کنیم.واقعیت این است که هر یک از این گزینه‌ها ممکن است برای مدت کوتاهی به تسکین درد زانو یا عملکرد بهتر آن کمک کنند؛ اما شواهد علمیِ نشان می‌دهند که برخی از رایج‌ترین رویکردها در مقابله با مشکلات زانو، معایب و پیامدهای منفی پنهانی دارند.در ادامه، تازه‌ترین یافته‌های پژوهش‌های علمی پیرامون شیوه‌های درمان زانودرد را مرور می‌کنیم؛ از جمله راهکاری که تقریباً تمامی کارشناسان حوزه سلامت بر سر کارایی فوق‌العاده آن اتفاق نظر دارند.البته فراموش نکنید پیش از هرگونه تغییر در روند درمان زانوهای خود، حتماً با پزشک مشورت کنید؛ چرا که ساختار زانوی هر فرد منحصر‌به‌فرد است و پاسخ بدن شما به درمان‌ها ممکن است با دیگران تفاوت داشته باشد.ایبوپروفنداروی ضدالتهاب غیراستروئیدی (NSAID) مانند ایبوپروفن، معمولاً نخستین گزینه‌ای است که پزشکان برای درمان زانوهای ملتهب و دردناک تجویز می‌کنند. این توصیه در نگاه نخست منطقی به نظر می‌رسد زیرا ایبوپروفن هم‌زمان به سراغ درد و التهابی می‌رود که در زانوهای آسیب‌دیده وجود دارد؛ تهیه این دارو نیز بدون نسخه از هر داروخانه‌ای میسر است.اما نتایج یک مطالعه گسترده در سال ۲۰۲۴ روی ۴ هزار و ۱۹۷ زن و مرد مبتلا به آرتروز یا افراد در معرض خطر، نگرانی‌های جدی درباره مصرف طولانی‌مدت این دارو پدید آورده است.در این تحقیق مشخص شد افرادی که به مدت دست‌کم چهار سال، داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی (عمدتاً ایبوپروفن و همچنین دسته‌ای خاص موسوم به مهارکننده‌های کوکس-۲ نظیر سلبرکس) را با دوزهای تجویزی به‌طور منظم مصرف می‌کردند، در مقایسه با کسانی که این داروها را مصرف نمی‌کردند، بسیار بیشتر در معرض «تشدید درد، ناتوانی حرکتی و خشکی مفصل» قرار گرفتند.این موضوع را زبیر سالیس، استاد اپیدمیولوژی دانشگاه مونپلیه فرانسه و سرپرست این پژوهش اعلام کرده است.تصویربرداری‌ها و اسکن‌های زانوی این بیماران نیز تغییراتی را نشان داد که حاکی از پیشرفت سریع‌تر آرتروز بود و تمایل آنها به انجام عمل جراحی تعویض مفصل زانو، به‌مراتب بالاتر از افراد غیرمصرف‌کننده به ثبت رسید.مطالعه دیگری در سال ۲۰۲۴ با بهره‌گیری از مدل‌سازی‌های آماری پیشرفته تأیید کرد که اگرچه ایبوپروفن «می‌تواند علائم درد را به‌طور موقت تخفیف دهد» اما با گذشت زمان «می‌تواند به پیشرفت روند تخریب مفصل نیز دامن بزند»؛ حتی در شرایطی که افراد در آغاز مصرف دارو هنوز دچار دردهای مفصلی نشده بودند.هیچ‌یک از این دو پژوهش، سازوکار دقیق تأثیر منفی ایبوپروفن بر تشدید مشکلات زانو را بررسی نکردند؛ اما تحقیقات پیشین نشان داده بود که داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی ممکن است مانع از تولید بیوشیمیایی ترکیباتی در زانو شوند که برای سلامت و بازسازی غضروف ضروری هستند؛ پدیده‌ای که می‌تواند روند پیشرفت آرتروز را تسریع کند.پروفسور سالیس در این باره می‌گوید: «نتیجه‌گیری من این است که درمان طولانی‌مدت با داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی نیازمند بازبینی منظم توسط پزشک معالج است. این داروها در کوتاه‌مدت به تسکین درد کمک می‌کنند، اما بیمار همواره باید بررسی کند که آیا فواید ادامه مصرف، ارزش پذیرش خطرات آن را دارد یا خیر.»تزریق آمپول کورتون (کورتیزون)تزریق کورتیزون که توسط پزشک متخصص در داخل مفصل انجام می‌شود حاوی یک ماده استروئیدی قوی است که تسکین سریع اما موقتیِ درد را به دنبال دارد؛ اثری که معمولاً چند ماه دوام می‌آورد. با این حال، تکرار این تزریق‌ها معمولاً با دوره‌های تسکین کوتاه‌تر و کم‌اثرتری همراه می‌شود.علاوه بر این، تزریق مکرر ممکن است شانس نیاز به جراحی تعویض مفصل زانو را افزایش دهد. در پژوهشی که سال ۲۰۲۰ در هلند انجام شد، محققان زانوی نزدیک به ۴ هزار زن و مرد مبتلا به آرتروز یا در معرض خطر را مورد بررسی قرار دادند. نزدیک به ۸۰۰ نفر از آنان اغلب به صورت مکرر تزریق کورتون دریافت کرده بودند.نتایج شگفت‌آور بود: یک‌سوم از این افراد ظرف دو سال ناچار به تعویض کامل مفصل زانو شدند، در حالی که این رقم در میان کسانی که کورتون دریافت نکرده بودند تنها ۵ درصد بود. هر تزریق اضافی پس از نوبت اول، خطر نیاز به جراحی تعویض مفصل را بیش از ۹ درصد افزایش می‌داد.سایر تحقیقات، از جمله یک مرور جامع پژوهشی در سال ۲۰۲۱ نشان می‌دهند که کورتون، به‌ویژه در دوزهای متوالی آن می‌تواند اثرات سمی مستقیمی بر بافت غضروف بر جای بگذارد و چنانچه این دارو به خارج از فضای مفصل نشت کند، می‌تواند به جهش قند خون و دیگر عوارض متابولیک در بدن بینجامد.با این وجود، دکتر کریگ دلاواله، استاد جراحی ارتوپدی در مرکز پزشکی دانشگاه راش در شیکاگو که اثرات کورتون را بررسی کرده، هشدار می‌دهد که «تفکیک دقیق» نقش تزریق کورتون در افزایش خطر تعویض مفصل از پیامدهای طبیعیِ یک زانوی شدیداً آسیب‌دیده کار دشواری است.به بیان دیگر، شاید بیمارانی که شدیدترین درجات آرتروز را دارند همان کسانی باشند که بیشترین دفعات تزریق کورتون را مطالبه می‌کنند و همین امر نرخ بالای جراحی در آنها را توجیه می‌کند.دکتر دلاواله تأکید می‌کند: «با تمام این تفاسیر، هر فردی که قصد دارد برای بار اول یا پنجم کورتون تزریق کند، باید پیش از اقدام، مزایا و معایب آن را با پزشک خود بسنجد؛ به‌ویژه اگر اثرات تسکین‌بخش این آمپول‌ها روبه‌کاهش گذاشته باشد.»جراحی منیسکاگر سن شما از ۵۰ سال گذشته باشد، به احتمال فراوان دچار پارگی منیسک هستید. منیسک‌ها بالشتک‌های غضروفی هلالی‌شکلی هستند که میان استخوان ران (فمور) و درشت‌نی (تیبیا) در مفصل زانو جای گرفته‌اند. این بافت‌ها با افزایش سن نازک، شکننده و فرسوده می‌شوند؛ به گونه‌ای که پارگی منیسک در میانسالی تقریباً یک عارضه همه‌گیر و طبیعی به شمار می‌رود.گاهی این پارگی دردناک است یا به قفل شدن زانو منجر می‌شود؛ اما در بیشتر موارد هیچ علامت خاصی به همراه ندارد.روش متداول برای درمان این ضایعه، عمل جراحی کم‌تهاجمی موسوم به «منیسکتومی پارشیال آرتروسکوپیک» است که در آن جراح بخش پاره‌شده بافت را برش داده و خارج می‌کند. این عمل یکی از شایع‌ترین جراحی‌های ارتوپدی در سراسر جهان است.اما حدود ۱۵ سال پیش، پزشکان و دانشمندان در فنلاند این پرسش بنیادین را مطرح کردند که این جراحی تا چه حد و اساساً آیا اصلاً اثربخش است؟ استانداردهای طلایی در آزمایش روش‌های درمانی، کارآزمایی‌های تصادفی با دارونما هستند؛ روشی که در جراحی‌ها بسیار پیچیده است، زیرا مستلزم انجام یک عمل جراحی صوری و ساختگی است!با این حال، محققان فنلاندی دست به این ابتکار زدند: آنها ۱۴۵ بیمار مبتلا به پارگی منیسک را به دو گروه تقسیم کردند؛ یک گروه تحت جراحی واقعی منیسکتومی قرار گرفتند و برای گروه دیگر یک جراحی صوری (دارونما) اجرا شد؛ بدین صورت که افراد بیهوش شدند، جراحان ابزار آرتروسکوپی را وارد زانو کردند، اما هیچ بخشی از منیسک را برش ندادند.یک سال پس از عمل، دانشمندان در پژوهشی تاریخی و جریان‌ساز در نشریه معتبر New England Journal of Medicine گزارش دادند که «هیچ تفاوت معناداری میان این دو گروه مشاهده نشد». سطح درد و عملکرد حرکتی زانو در گروهی که منیسکتومی واقعی شده بودند، هیچ برتری نسبت به گروه جراحی صوری نداشت.اکنون، این دانشمندان نتایج یک پیگیری ۱۰ ساله از همان بیماران را منتشر کرده‌اند. یافته‌ها تکان‌دهنده بود: بیمارانی که تحت جراحی واقعی قرار گرفته بودند، با نرخ بالاتری از بروز یا پیشرفت آرتروز و نیاز بسیار بیشتر به عمل تعویض کامل مفصل زانو در مقایسه با گروه جراحی صوری مواجه شدند.برای دکتر تپو یاروینن، استاد جراحی ارتوپدی در مرکز ارتوپدی مبتنی بر شواهد در هلسینکی فنلاند و نویسنده ارشد هر دو مطالعه، پیام کاملاً روشن است: «برای یک بیمار معمولی در سنین میانسالی یا سالخوردگی که از زانودرد و پارگی فرسایشی منیسک رنج می‌برد من اکیداً انجام عمل منیسکتومی پارشیال آرتروسکوپیک را توصیه نمی‌کنم.»البته برخی دیگر از جراحان هنوز جایگاهی برای این عمل قائل هستند. دکتر جفری کاتز، استاد طب و جراحی ارتوپدی در دانشکده پزشکی هاروارد در این زمینه می‌گوید: «کارآزمایی‌های متعددی در ۱۵ سال اخیر انجام شده که بر یک توصیه مورد تأیید مجامع پزشکی صحه می‌گذارند: به افراد بالای ۴۵ سال مبتلا به زانودرد و پارگی منیسک توصیه می‌شود ابتدا ورزش، فیزیوتراپی، دارودرمانی و سایر روش‌های غیرجراحی را به عنوان خط اول درمان امتحان کنند. اما برای بیمارانی که از این روش‌ها نتیجه‌ای نمی‌گیرند، جراحی آرتروسکوپی منیسک همچنان گزینه‌ای منطقی است.»دکتر کاتز می‌گوید اگر دچار پارگی ناشی از فرسودگی منیسک شده‌اید، به‌طور عمیق با پزشک خود گفتگو کنید. دکتر یاروینن می‌گوید خود او شخصاً در چنین شرایطی هرگز زیر تیغ این جراحی نخواهد رفت اما دکتر کاتز محتاط‌تر است و می‌افزاید: «اگر درمان‌های غیرجراحی پس از چند ماه نتیجه ندهند، من این جراحی را بررسی خواهم کرد.»نشستن و بی‌تحرکیشاید وقتی زانویتان درد می‌گیرد، نخستین انگیزه‌تان نشستن و استراحت دادن به آن باشد. اما در میان تمامی راهکارهای مقابله با زانودرد، گزینه‌ای وجود دارد که متخصصان آن را کم‌اثرترین و مخرب‌ترین شیوه می‌دانند: نشستن مداوم.در پژوهش‌های پیاپی، بی‌تحرکی پیوندی مستقیم با افزایش خطر بروز آرتروز یا وخامت آن داشته است. در یک مطالعه بزرگ در سال ۲۰۲۳ مشخص شد هر چه افراد زمان بیشتری را صرف نشستن و تماشای تلویزیون کنند احتمال ابتلای آنها به آرتروز زانو به‌مراتب بیشتر می‌شود.در مطالعه دیگری در همان سال، محققان افراد مبتلا به آرتروز زانو یا در معرض خطر آن را به دو دسته تقسیم کردند: کسانی که در اوقات فراغت خارج از محیط کار دست‌کم چهار ساعت در روز می‌نشستند و کسانی که کمتر می‌نشستند.خطر ابتلا به آرتروز یا پیشرفت سریع بیماری ظرف دو سال در افرادی که مدام می‌نشستند حدود ۲۵ درصد بیشتر از افراد کم‌نشین بود؛ و اگر این افرادِ کم‌تحرک، در محیط کار نیز بیشتر ساعات روز را پشت میز سپری می‌کردند، خطر ابتلای تازه یا وخامت سریع آرتروز در آنها تا ۶۰ درصد جهش می‌یافت!دانیل وایت، استاد فیزیوتراپی در دانشگاه دلاویر و نویسنده ارشد این تحقیق، تصریح می‌کند: «هنگامی که به استئوآرتریت زانو مبتلا هستید، شما دقیقاً به حرکت کردن نیاز دارید، نه بی‌تحرکی.»درمانی که جواب می‌دهد: پیاده‌رویخوشبختانه، راهکاری ارزان، در دسترس و مورد تأیید مراجع علمی برای مهار بیماری زانو درد وجود دارد که امتحان خود را پس داده است.دکتر گریس هسیائو-وی لو، استاد کالج پزشکی بیلور می‌گوید: «من به تمامی بیماران مبتلا به آرتروز زانو توصیه می‌کنم پیاده‌روی کنند.»دکتر لو هدایت پژوهشی در سال ۲۰۲۲ روی هزار و ۲۱۲ مرد و زن مبتلا به آرتروز زانو را بر عهده داشت. در این بررسی مشخص شد افرادی که برای ورزش پیاده‌روی می‌کردند، چه به صورت منظم و چه گهگاه، طی دو سال بعد بسیار کمتر از افراد فاقد تحرک دچار دردهای جدید یا فرسایش مفصلی شدند.دکتر لو تأکید می‌کند: «پیاده‌روی یک مداخله ساده، غیردارویی، بدون هزینه و تقریباً بدون مانع است؛ اما تأثیری شگرف و مثبت بر ساختار فیزیکی زانو و تخفیف علائم بیماری آرتروز بر جای می‌گذارد.»با تکیه بر این پژوهش و شواهد علمی دیگر، او و سایر متخصصان زانو در این توصیه متفق‌القول هستند که تقریباً همه افراد، در صورت برخورداری از توانایی جسمی، باید به خاطر سلامت زانوهایشان پیاده‌روی کنند، توصیه‌ای که خود این پزشکان نیز به آن عمل می‌کنند.دکتر لو می‌گوید: «من با نتایج همین تحقیق انگیزه گرفتم و اکنون هفته‌ای دو تا سه نوبت ورزش و پیاده‌روی می‌کنم.»یورونیوز فارسی را در ایکس دنبال کنید