زمانی که دانشگاه توکیو اولین رئیس زن خود را به دست آورد، ژاپن چقدر از برابری جنسیتی فاصله دارد؟

در 28 سپتامبر 2026، فوجیگاکی یوکو به عنوان رئیس بعدی دانشگاه توکیو انتخاب شد. پس از انتصاب رسمی از سوی وزیر آموزش، فرهنگ، ورزش، علم و فناوری، وی از اول آوریل 2027 برای یک دوره شش ساله آغاز به کار خواهد کرد. همزمان با جشن 150 سالگی دانشگاه، فوجیگاکی اولین زنی خواهد بود که آن را رهبری می کند. با این حال، در مؤسسه‌ای که او در شرف ریاست است، از هر پنج دانشجوی کارشناسی فقط یک نفر زن است. فوجیگاکی اولین رئیس دانشگاه زن ژاپن نیست.

در سال 1997، نیوا ماساکو رئیس دانشگاه زنان نارا شد، اولین زنی که رئیس یک دانشگاه ملی در ژاپن شد و در سال 2001، هوندا ماسوکو اولین رئیس زن دانشگاه اوچانومیزو شد. دانشگاه‌های ملی مختلط نیز پیشینه‌های قبلی دارند: ایکهاتا ستسوهو اولین رئیس زن دانشگاه مطالعات خارجی توکیو در سال 2001 شد و کینا ایکوئه اولین رئیس زن دانشگاه ریوکیوس در سال 2025 شد.

با تأثیر اجتماعی قابل توجه، وزن نمادین خاصی دارد. فرآیند انتخاب فوجیگاکی، 64 ساله، استاد دانشکده تحصیلات تکمیلی هنر و علوم دانشگاه توکیو، متخصص در مطالعات علم و فناوری و علم سنجی است. او مدرک لیسانس، فوق لیسانس و دکترای خود را در همان دانشگاه به دست آورد و دکترای خود را در سال 1990 به پایان رساند. جدا از نزدیک به چهار سال به عنوان محقق ارشد در مؤسسه ملی سیاست گذاری علم و فناوری دولت، او کار خود را در دانشگاه گذرانده است و در سال 2010 استاد شد.

از سال 2021، او به مدت پنج سال به عنوان معاون اجرایی، نظارت بر حوزه هایی از جمله پذیرش، حمایت از دانشجو و اخلاق تحقیق خدمت کرد. انتخاب او با این وجود جنجال‌هایی در داخل و خارج از دانشگاه ایجاد کرده است. مهمتر از همه، فوجیگاکی بیشترین رای را در رای نظرات دانشگاه دریافت نکرد. در 28 سپتامبر، اعضای هیئت علمی و کارکنان اداری واجد شرایط در دو دور رای گیری شرکت کردند و سه نامزد برتر در دور اول به دور دوم راه یافتند.

رای فقط به عنوان یک منبع اطلاعاتی برای فرآیند گزینش در نظر گرفته شد و مستقیما انتخاب نهایی را تعیین نکرد. در دور اول، Someya Takao، استاد دانشکده مهندسی تحصیلات تکمیلی، 818 رای یا 38.0 درصد از 2155 رای داده شده، از جمله برگه های سفید را به دست آورد. فوجیگاکی 400 رای یا 18.6 درصد را به دست آورد. در دور دوم، سامیا 1107 رای یا 51.0 درصد از 2169 رای داده شده را به دست آورد، در حالی که فوجیگاکی 553 رای یا 25.5 درصد را به دست آورد. بنابراین فوجیگاکی در هر دو دور با کمتر از نصف آرای سامیا دوم شد.

بر اساس گزارش The Todai Shimbun، به نظر می رسد که این اولین باری است که تحت سیستم انتخاب ریاست جمهوری ایجاد شده در دانشگاه، در نهایت نامزدی انتخاب می شود که در رأی گیری اول نشده است. تصمیم نهایی بر عهده کمیته غربالگری و بازرسی رئیس دانشگاه بود. نیمی از 16 عضو آن توسط شورای آموزش و تحقیقات دانشگاه انتخاب می شوند و شامل مقامات ارشد مانند روسای دانشکده های تحصیلات تکمیلی می شوند. نیمی دیگر از اعضای خارجی شورای اداری دانشگاه با پیشینه در زمینه تجارت، رسانه و سایر زمینه ها هستند.

کونیا هیروکو، که ریاست کمیته را بر عهده دارد، یکی از اعضای معتمد دانشگاه هنر توکیو است و سال‌ها برنامه امور جاری NHK "Gendai از نزدیک" را به عهده داشت. کمیته بیانیه‌های خط‌مشی، مصاحبه‌ها، رأی‌گیری و سایر مطالب نامزدها را قبل از تصمیم‌گیری نهایی بررسی می‌کند. بنابراین انتخاب نامزد رتبه دوم، رویه‌های دانشگاه را نقض نمی‌کند. اما اختیارات کمیته برای تصمیم گیری نهایی نیازی به توضیح شکاف بین رای گیری و نتیجه نهایی را برطرف نمی کند.

هنگامی که یک نامزد اکثریت را از طرف اعضای هیئت علمی و کارکنان شرکت کننده دریافت می کند اما دیگری به عنوان رئیس انتخاب می شود، اعضای دانشگاه می توانند به طور منطقی بپرسند که چقدر به معیارهای مختلف اهمیت داده شده است، چه نقاط قوتی بیشتر از رای است، و در نهایت چقدر دانشگاه هنوز به رای طولانی مدت داخلی خود اهمیت می دهد.

کمیته در بیانیه خود گفت که فوجیگاکی از طریق تجربه خود به عنوان معاون اجرایی، به شدت از نقش دانشگاه به عنوان نماد دانشگاه آگاه شده است، و او اراده و توانایی قوی برای بازگرداندن اعتماد به دانشگاه، با تکیه بر مهارت خود در انتقال علم و فناوری به مردم را دارد. همچنین گفت که فوجیگاکی با تکیه بر تجربه بین المللی گسترده خود، توانایی بازتر کردن دانشگاه را با ادغام هنر و علوم و تقویت ارتباطات در داخل و خارج از دانشگاه دارد.

اشاره کمیته به "بازگرداندن اعتماد" زمینه روشنی دارد. در نوامبر 2025 و ژانویه 2026، یک دانشیار و یک استاد در بیمارستان دانشکده پزشکی دانشگاه توکیو به ظن دریافت رشوه دستگیر شدند. این دانشیار متهم به حمایت از یک شرکت تجهیزات پزشکی در تصمیمات خرید و دریافت حدود 700,000 ین (حدود 4,400 دلار) از طریق یک ترتیب اهدایی بود.

این استاد متهم شد که مکررا سرگرمی های گران قیمت، از جمله در باشگاه های مجلل، از رئیس سازمانی که در یک برنامه مشترک با دانشگاه شریک شده بود، پذیرفته است. دانشگاه عذرخواهی کرد و مدیر بیمارستان متعاقبا استعفا داد. در همان زمان، درخواست دانشگاه توکیو برای تعیین دانشگاهی برای تعالی تحقیقات بین‌المللی، وضعیتی که به آن امکان دسترسی به کمک‌های مالی از صندوق دانشگاه دولتی را می‌دهد، از دسامبر 2025 همچنان تحت بررسی قرار دارد.

وزارت آموزش، فرهنگ، ورزش، علم و فناوری گفت که دانشگاه همچنان باید نحوه تخصیص منابع و تقویت حاکمیت سراسری خود را روشن کند. بنابراین بازگرداندن اعتماد و پیشبرد اصلاحات حکومتی چالش های مهمی برای رئیس جمهور آینده است. The Controversy Kuniya همچنین در کنفرانس مطبوعاتی گفت که جنسیت موضوع مورد بحث در طول مذاکرات کمیته نبوده است. مهم است که سؤالات مربوط به شفافیت فرآیند را از بحث های مربوط به جنسیت فوجیگاکی متمایز کنیم.

زیر سوال بردن نحوه انتخاب به منزله مخالفت با رهبری زن نیست. همچنین، در غیاب شواهد، نباید نتیجه را صرفا به ترجیح انتصاب زن نسبت داد. حمایت از زنان بیشتر در رهبری و درخواست از دانشگاه برای توضیح یک تصمیم مهم پرسنلی، موضع متناقضی نیست. در عین حال، بحث‌هایی از این دست می‌تواند منعکس‌کننده استانداردهای غیرمعمولی باشد که گاهی برای رهبران زن اعمال می‌شود و توجه به استانداردهای دوگانه مبتنی بر جنسیت را مهم می‌سازد.

برخی از منتقدان نیز سوابق تحصیلی فوجیگاکی را با سومیا مقایسه کرده اند. برای مثال، نیشیمورا هیرویوکی، شخصیت اینترنتی ژاپنی، این ادعا را در X تقویت کرد مبنی بر اینکه مقالات Someya تقریبا 70 برابر بیشتر از فوجیگاکی استناد دریافت کرده است. Someya یک مهندس متخصص در الکترونیک انعطاف پذیر است. شناخته شده ترین کار او شامل دستگاه های الکترونیکی فوق نازک است که می توانند مستقیما به پوست متصل شوند.

او افتخارات آکادمیک متعددی از جمله جایزه انجمن ژاپن برای ترویج علم در سال 2008، جایزه لئو اساکی در سال 2019 و جایزه فوجی‌وارا در سال 2024 را دریافت کرده است و بارها در فهرست پژوهشگران با استناد Clarivate ظاهر شده است. در مقابل فوجیگاکی عمدتا از رویکردهای علوم انسانی و اجتماعی برای بررسی رابطه بین علم، فناوری و جامعه استفاده می‌کند. شیوه‌های انتشار، اندازه تیم تحقیقاتی، زبان انتشار و الگوهای استناد در رشته‌ها بسیار متفاوت است.

بنابراین، مقایسه صرف تعداد کل استنادها یا تعداد جوایز، تنها مبنای محدودی برای قضاوت در مورد دستاوردهای علمی دو محقق در زمینه های مختلف ارائه می دهد. مهمتر از آن، رئیس دانشگاه نه تنها مسئول تحقیقات، بلکه مسئولیت مدیریت آموزشی و پژوهشی، هماهنگی سازمانی، تخصیص منابع و ارتباطات عمومی نیز هست. پیشرفت تحصیلی تنها بخشی از معیارهای انتخاب است. شکاف جنسیتی باقیمانده ژاپن زمینه وسیع تری برای بحث وجود دارد.

حتی در حالی که دانشگاه توکیو در حال آماده شدن برای نصب اولین رئیس زن خود است، عدم تعادل جنسیتی در بین دانشجویان آن همچنان آشکار است. از اول ماه مه 2026، این دانشگاه دارای 14098 دانشجوی کارشناسی بود که 3023 نفر از آنها زن بودند - فقط 21.4 درصد. در سراسر ژاپن، بیش از نیمی از زنان در حال حاضر به دانشگاه می روند، اما آمار کلی نابرابری های اساسی بین رشته های تحصیلی و مراحل تحصیل را پنهان می کند. در سال 2025، 56.5 درصد از زنان و 60.7 درصد از مردان به برنامه های کارشناسی پیش رفتند که یک شکاف 4.2 درصدی است.

این شکاف در سطح فارغ التحصیل بسیار بیشتر می شود: تنها 6.9 درصد از زنان فارغ التحصیل دانشگاه، در مقایسه با 16.0 درصد از مردان، مستقیما به تحصیلات تکمیلی رفتند. تفاوت ها برحسب رشته به همان اندازه قابل توجه است. در سال 2025، زنان 29.4 درصد از دانشجویان کارشناسی علوم و تنها 17.9 درصد در رشته های مهندسی را تشکیل می دادند. در سطح کارشناسی ارشد، سهام آنها بیشتر کاهش یافت و به ترتیب به 24.0 درصد و 15.9 درصد رسید. این واقعیت که زنان بیشتری وارد آموزش عالی می شوند به این معنی نیست که آنها در رشته های دانشگاهی به طور مساوی شرکت می کنند.

زنان پس از ورود به دانشگاه نیز در سطوح ارشد کمتر حضور دارند. در سال 2025، زنان 28.2 درصد از اعضای هیأت علمی تمام وقت در دانشگاه ها و مدارس تحصیلات تکمیلی ژاپن را تشکیل می دادند، اما تنها 20.1 درصد از روسای جمهور، معاونان رئیس جمهور و اساتید. در سال 2024، تنها چهار نفر از 86 رئیس دانشگاه های ملی ژاپن زن بودند، یعنی 4.7 درصد، در حالی که در دانشگاه های دولتی 14.9 درصد و در دانشگاه های خصوصی 15.1 درصد بود. همین الگو در مدیریت شرکت نیز مشهود است.

در سال 2025، زنان 16.1 درصد از مدیران بخش و 9.3 درصد از مدیران بخش در شرکت هایی با حداقل 100 کارمند عادی را تشکیل می دادند. تا اکتبر 2025، زنان تنها 8.6 درصد از شرکت‌های ژاپنی را در اختیار داشتند. اگرچه این یک رکورد بالا بود، اما این رقم زیر یک در ده باقی ماند. سیاست عدم تعادل مشابهی را نشان می دهد. تاکایچی سانائه اولین نخست وزیر زن ژاپن در اکتبر 2025 شد. اما پس از تغییر کابینه تاکایچی در سپتامبر 2026، تنها سه نفر از 19 عضو کابینه، از جمله خود نخست وزیر، زن بودند.

تا فوریه 2026، زنان 30.0 درصد از اعضای مجلس شوراها را تشکیل می دادند اما تنها 14.6 درصد از اعضای مجلس نمایندگان را تشکیل می دادند. این شکاف ها نشان می دهد که گسترش دسترسی زنان به آموزش عالی هنوز به طور کامل به نمایندگی در پست های رهبری و تصمیم گیری تبدیل نشده است. انتصاب اولین رئیس زن دانشگاه توکیو از نظر نمادین مهم است، اما پیشرفت اساسی بستگی به این دارد که دانشگاه ها برای حمایت از زنان در مراحل مختلف تحصیل و حرفه شان چه کاری انجام دهند.

این به معنای تشویق زنان به ادامه تحصیلات تکمیلی، حمایت از مشارکت آنها در علوم و مهندسی، و ایجاد کلاس هایی است که در آن احساس راحتی کنند تا نظرات خود را بیان کنند و در بحث شرکت کنند. برای محققان، این به معنای کاهش تبعیض جنسیتی در محل کار، تضمین استخدام و ارتقاء منصفانه و شفاف و تسهیل ترکیب مشاغل تحقیقاتی با مسئولیت های مراقبتی است.

مجموع این اقدامات می‌تواند به زنان فرصت‌های بیشتری برای توسعه توانایی‌های خود و مشارکت در تصمیم‌گیری، نه تنها در دانشگاه، بلکه در تجارت و جامعه به طور گسترده‌تر بدهد.