زیر آب های ترکیه: پنجره ای به میراث باستانی دریایی منطقه

برای کشوری که در سطح بین المللی بیشتر به خاطر بناهای تاریخی بیزانسی و عثمانی و ویرانه های باستانی پراکنده در چشم انداز آن شناخته شده است، مقیاس آنچه در زیر آب های آن نهفته است برای خارجی ها بسیار کمتر آشناست.

کشتی‌های غرق‌شده، محموله‌های شمش مس، آمفوره‌های باستانی و سلاح‌های برنزی از جمله یافته‌های به دست آمده از آب‌های ترکیه هستند که برای هزاران سال کشتی‌هایی را بین تمدن‌های آناتولی، دریای اژه، شام و مصر حمل می‌کردند.

این کشور بیش از 8300 کیلومتر (5157 مایل) خط ساحلی دارد که با چهار دریا - مدیترانه، اژه، مرمره و دریای سیاه - هم مرز است و آن را در تقاطع چندین مسیر اصلی دریایی قرار می دهد.

سواحل جنوبی و غربی آن به ویژه بخشی از دنیای تجارت باستانی مدیترانه شرقی بود.

هاکان اونیز، باستان شناس زیر آب در دانشگاه آکدنیز در آنتالیا، در جنوب ترکیه، گفت: ما بیش از 430 کشتی غرق شده را تنها در امتداد سواحل مدیترانه ترکیه شناسایی و ثبت کرده ایم.

وی گفت: «این تعداد شگفت انگیزی از غرق شدن کشتی در سراسر جهان است، نه تنها برای ترکیه.

تاریخ مدرن باستان شناسی زیر آب به طور نزدیک به سواحل ترکیه گره خورده است.

اولین بار توسط یک غواص اسفنجی ترکیه ای در دهه 1950 مشاهده شد، کشتی غرق شده کیپ گلیدونیا در آنتالیا توسط باستان شناس آمریکایی جورج باس در سال 1960 حفاری شد.

این اولین کاوش علمی از یک کشتی شکسته باستانی است که در بستر دریا انجام شده است.

اما اونیز استدلال می‌کند که داستان ممکن است به عقب‌تر برود.

او به آنادولی گفت: «به نوعی، ترکیه زادگاه باستان شناسی زیر آب است. با این حال، امپراتوری عثمانی 70 سال قبل از جورج باس حفاری های زیر آب انجام داد.

در دهه 1890، عثمان حمدی بی - نقاش، باستان شناس عثمانی و مدیر مؤسس موزه های باستان شناسی استانبول- دستور داد کارهای باستان شناسی در اطراف فارماکونیسی، که امروزه به عنوان جزیره بولاماک شناخته می شود، در دریای اژه انجام شود.

تحقیقات بایگانی عثمانی، استخدام غواصان برای جستجوی آثار باستانی در آنجا را در سال 1891 ثبت می‌کند و یافته‌ها پس از آن به استانبول فرستاده شد. برخی از سکه‌های طلای کشف شده در آنجا هنوز در مجموعه‌های استانبول نگهداری می‌شوند.

اونیز استدلال می کند که چارچوب قانونی عثمان حمدی بیگ نیز به همان اندازه مهم بود که به ایجاد آن کمک کرد.

مقررات مربوط به آثار باستانی عثمانی در سال 1884، معروف به Asar-i Atika، یکی از اولین چارچوب های قانونی دولتی جهان را نشان می دهد که به صراحت به مواد باستان شناسی یافت شده در زیر آب می پردازد.

این مقررات پاسخی به استخراج و صادرات گسترده آثار باستانی توسط حفاری های خارجی بود.

با اعلام قانونی آثار باستانی یافت شده در قلمرو عثمانی - از جمله آنهایی که از دریا به دست آمده بودند - به عنوان دارایی دولتی، این مقررات عملا حذف غیرمجاز آنها را از امپراتوری ممنوع کرد.

در نزدیکی کاس، کشتی غرق شده اولوبرون یکی از شناخته شده ترین آنهاست.

در سال 1982 کشف و طی 11 سال حفاری انجام شد، یکی از غنی‌ترین و متنوع‌ترین محموله‌های عصر برنز که تا به حال یافت شده بود به دست آمد: حدود 10 تن مس و 1 تن شمش قلع، شمش شیشه، کنده‌های آبنوس، فیل و اسب آبی به نام عاج عاج مصری و یک اسب آبی با نام طلایی عاج مصری.

کشف بسیار متفاوتی در استانبول و نه با غواصی آشکار شد. ساخت پروژه راه آهن مارمارای، باستان شناسان را به بقایای مدفون بندر تئودوسیان در ینیکاپی، بندری از دوران بیزانس که به تدریج پر از رسوب شده بود و از دید ناپدید شد، هدایت کرد.

باستان شناسان در نهایت 37 کشتی شکسته مربوط به قرن های 5 تا 11 را پیدا کردند که بزرگترین مجموعه کشتی های قرون وسطایی را تشکیل می دهند که در یک مکان حفاری کشف شده اند، همراه با آثاری از یک سکونتگاه نوسنگی با قدمت تقریبا 8000 سال.

اونیز و تیمش اکنون در حال کار بر روی سه محل غرق شدن کشتی در امتداد سواحل آنتالیا، با استفاده از کشتی‌های تحقیقاتی مجهز به وسایل نقلیه زیردریایی از راه دور یا ROV هستند تا به مکان‌هایی در ده‌ها متر پایین‌تر برسند.

قدیمی‌ترین این مکان‌ها در نزدیکی جزایر ککووا قرار دارد، منطقه‌ای که بازدیدکنندگان به خاطر خرابه‌های باستانی نیمه غرق‌شده‌اش بیشتر آشنا هستند تا آنچه در اعماق آن قرار دارد. در آنجا، یک لاشه عصر برنز اولیه حامل آمفورهای نوع لوانتین در حال بررسی است.

نه چندان دور، در نزدیکی کوملوکا، دومین کشتی عصر برنز، تقریبا 3600 سال، با شمش های مسی که گمان می رود از جزیره قبرس آمده بود، پیدا شد.

اونیز معتقد است که هر دو غرق شده Kekova و Kumluca مربوط به دو کشتی عصر برنز هستند که برای اولین بار ترکیه را روی نقشه باستان شناسان زیر آب، Uluburun و Cape Gelidonya قرار دادند، که هر دو مربوط به چندین قرن بعد هستند.

سومین مکان که به نام «فرقه سرامیک» در آدرسان شناخته می‌شود، متعلق به دوره‌های بسیار متأخرتر است. تیم اونیز قدمت آن را به اواخر دوران هلنیستی یا اوایل روم می‌دانند و می‌گویند که صدها بشقاب، سینی و کاسه حمل می‌کرد که هر کدام در خاک رس خام بسته‌بندی شده بودند تا از سفر بندر روسوس در نزدیکی انطاکیه به سمت روم جان سالم به در ببرند.

اونیز گفت که سکه‌ای که اخیرا از این مکان به دست آمده است به کاهش تاریخ کشتی به اواسط قرن اول قبل از میلاد کمک کرد و آن را در سال‌هایی قرار داد که سیسرو، سیاستمدار رومی، استان مجاور کیلیکیه را اداره می‌کرد.

روز دوشنبه، مهمت نوری ارسوی، وزیر فرهنگ و گردشگری ترکیه از کشف جدید 122 شکل و اندازه مختلف بشقاب، کاسه و سینی در محل حفاری خبر داد که نشان دهنده فرهنگ غذاخوری لوکس آن دوره است.

این کاوش ها همچنین بخشی از گسترش گسترده کار باستان شناسی تحت برنامه میراث به آینده وزارت فرهنگ و گردشگری است که در سال 2023 راه اندازی شد.

تا سال 2025، این برنامه 255 سایت حفاری را در 65 استان تحت پوشش قرار داد و بیش از 15000 یافته در پرونده علمی ثبت شد.

خود مهمت نوری ارسوی، وزیر فرهنگ و گردشگری نیز در زیر آب به باستان شناسان پیوسته و به چندین محل غرق شده کشتی رفته تا این اثر را از نزدیک ببیند.

تعداد فزاینده کاوش های زیر آب نیز تلاش های جدیدی را برای حفظ و نمایش یافته ها در خشکی انجام می دهد.

موزه باستان شناسی زیر آب بدروم که در سال 1964 تأسیس شد، موزه اصلی کشور است که به این رشته اختصاص دارد. مجموعه‌های آن شامل یافته‌هایی از غرق‌های بزرگ مانند اولوبرون، یاسیادا و سرس لیمانی است.

پروژه های موزه جدیدی نیز در استانبول و آنتالیا برنامه ریزی شده است.

در منطقه کمر آنتالیا، ساخت و ساز موزه باستان شناسی زیر آب مدیترانه در سایت باستانی ایدیروس در حال انجام است که برای گردآوری اکتشافات از بستر این منطقه طراحی شده است.

در استانبول، بازسازی ایستگاه راه‌آهن تاریخی حیدرپاشا همچنین مفهوم «موزه چهار دریا» را با محوریت میراث دریایی ترکیه در دریای مدیترانه، دریای اژه، مرمره و دریای سیاه ترکیب می‌کند.

موزه توسط لوکا مولیناری، متصدی سابق دوسالانه ونیز مدیریت می‌شود و آثار باستانی از تمام 81 استان ترکیه را در 10000 متر مربع فضای نمایشگاهی در کنار یک پارک باستان‌شناسی در محوطه ایستگاه به نمایش می‌گذارد.

ترکیه همچنین برای بازیابی آثار فرهنگی قاچاق شده به خارج از کشور تلاش می کند.

از سال 1980، بیش از 26000 اثر فرهنگی به ترکیه بازگردانده شده است.