سایه طاعون سیاه در روسیه؛ ماجرا چیست و آیا کابوس همه‌گیری جدید در راه است؟

همه ما بعد از پشت سر گذاشتن همه‌گیری کرونا از شنیدن کلماتی مثل «آزمایشگاه»، «شیوع عفونت» و «بیماری ناشناخته» ناخودآگاه لرزه بر اندام‌مان می‌افتد. در چند روز گذشته انتشار خبر نشت عفونت ناشناخته از آزمایشگاهی در روسیه، موجی از نگرانی را در جهان به راه انداخته است. گمانه‌زنی‌ها به سمت «طاعون ریوی» می‌رود؛ همان بیماری ترسناکی که روزگاری اروپا را به زانو درآورد. اما طاعون ریوی چیست و چقدر باید نگران تکرار یک همه‌گیری باشیم؟ حادثه ایرکوتسک؛ در آزمایشگاه کهنه‌کار سیبری چه اتفاقی افتاد؟ «مؤسسه تحقیقات ضد طاعون ایرکوتسک» در دهه 1930 و برای مهار و مطالعه طاعون در شوروی تأسیس شد و بعدها دامنه فعالیتش را به سایر عوامل بیماری‌زای بسیار خطرناک گسترش داد. ماجرای اخیر از جایی آغاز شد که یکی از تکنسین‌های این مرکز با علائم سینه‌پهلوی شدید بستری شد و در مدت کوتاهی جانش را از دست داد. مقام‌های بهداشتی روسیه از تأیید ابتلای قطعی به طاعون خودداری کرده و موضوع را در حد مورد مشکوک به عفونت خطرناک و اقدامات پیشگیرانه توصیف می‌کردند. آژانس نظارت بر بیماری‌های عفونی روسیه (Rospotrebnadzor) هم سعی کرد ارتباط بین مرگ این محقق و محیط کارش را کم‌اهمیت جلوه دهد. بااین‌حال شواهد آزمایشگاهی و گزارش‌های اولیه حاکی از آن است که مرگ تکنسین ناشی از تلقیح تصادفی یا استنشاق عامل بیماری‌زا به دنبال شکستن یک لوله آزمایش حاوی باکتری فعال بوده است. به دنبال این اتفاق، ده‌ها نفر از کارکنان مؤسسه و افرادی که با این محقق در ارتباط بودند بلافاصله وارد قرنطینه شدند. داریا شیپیلوا (Darya Shipilova)، کارمند جان‌باخته در آزمایشگاه ضدطاعون روسیه اظهارات مقام‌های محلی در ابتدا تصویری جدی‌ از یک «عفونت خطرناک» ارائه می‌کرد: فرماندار «ایرکوتسک» از نشست فوق‌العاده درباره یک مورد مشکوک، مراقبت از افراد در تماس با بیمار و قرنطینه خبر داد. شهردار «شلخوف» هم از تعطیلی بخش بستری و آزمایشگاه بیمارستان گفت. هم‌زمان، فرماندار «بوریاتیا» ابتدا از مرگ یک زن بر اثر طاعون سخن گفت و مقام‌های بایکالسک نیز از «مورد طاعون» و محدودیت سفر به شلخوف خبر دادند؛ اما بعضی از این اظهارات بعداً اصلاح یا حذف شدند. پنهان‌کاری‌ها و اطلاع‌رسانی قطره‌چکانی مراجع کافی بود تا کشورهای همسایه روسیه در پی احتمال شیوع طاعون، کنترل‌های مرزی را تشدید کنند. اروپا و ایالات متحده هم اعلام کردند شیوع احتمالی طاعون در روسیه را زیر نظر دارند تا از عدم گسترش عفونت اطمینان حاصل کنند. ملاقات با قاتل باستانی: باکتری یرسینیا پستیس یکی از مهم‌ترین تفاوت‌های ما با انسان‌های قرون وسطی این است که می‌دانیم با چه چیزی طرف هستیم. عامل ایجاد طاعون، باکتری «یرسینیا پستیس» (Yersinia pestis) است که معمولاً در بدن پستانداران کوچک (مثل موش‌ها) و کک‌هایی که روی بدن آن‌ها زندگی می‌کنند، یافت می‌شود.  طاعون پس از آلوده کردن بدن انسان به سه شکل بالینی اصلی و یک فرم نادر خودش را نشان می‌دهد: طاعون خیارکی (Bubonic plague): همان فرم کلاسیک و رایج طاعون است که احتمالاً در کتاب‌های تاریخ درباره‌اش خوانده‌اید. زمانی که یک کک آلوده انسان را نیش می‌زند، باکتری وارد سیستم لنفاوی می‌شود و غدد لنفاوی را به شدت متورم و دردناک می‌کند (که به آن‌ها خیارک می‌گویند). در این حالت انتقال بیماری از انسان به انسان بسیار نادر است. طاعون عفونت خون یا سپتی‌سمیک (Septicemic plague): اگر باکتری طاعون به جای غدد لنفاوی، وارد جریان خون شود و در آنجا به سرعت تکثیر یابد، طاعون سپتی‌سمیک شکل می‌گیرد. تکثیر باکتری در رگ‌ها سمومی ترشح می‌کند که باعث انعقاد درون‌رگی، آسیب شدید بافتی و خونریزی‌های زیرپوستی می‌شود. در این حالت بافت‌های انتهایی بدن مانند انگشتان دست و پا و نوک بینی به دلیل نرسیدن خون سیاه می‌شوند و می‌میرند (نکروز بافتی)؛ همان دلیلی که در قرن چهاردهم به آن «مرگ سیاه» می‌گفتند. طاعون ریوی (Pneumonic Plague): تهاجمی‌ترین و کشنده‌ترین فرم بیماری است. در این موارد باکتری بافت حساس آلوئول‌های ریه را آلوده می‌کند. طاعون ریوی می‌تواند ثانویه باشد (یعنی باکتری از خیارک‌ها وارد خون شده و به ریه رسیده باشد) یا حاصل استنشاق مستقیم قطرات تنفسی حاوی باکتری است. دلیل ترسناک بودنش این است که می‌تواند از طریق سرفه و عطسه از فردی به فرد دیگر منتقل شود. طاعون حلقی (Pharyngeal Plague): فرم نادری است که در اثر مصرف گوشت نپخته یا نیم‌پز حیوانات آلوده ایجاد می‌شود و علائمی شبیه به گلودرد چرکی شدید و تورم غدد لنفاوی گردن دارد. نوع طاعونراه انتقال اصلیعلامت بارزانتقال انسان به انسانخیارکینیش کک آلودهتورم غدد لنفاوی (خیارک)خیر (بسیار نادر)سپتی‌سمیکنیش کک یا پیشرفت عفونتنکروز و سیاهی بافت‌ها، شوکخیر (مگر در صورت تماس مستقیم خون آلوده با زخم باز)ریویاستنشاق قطرات تنفسیتنگی نفس شدید، سرفه خونیبله (از طریق قطرات تنفسی در فاصله نزدیک)حلقیخوردن گوشت آلودهفارنژیت حاد، التهاب لوزه‌هاخیر علائم بالینی طاعون ریوی را بشناسید برخلاف طاعون خیارکی که با تورم‌های بزرگ و وحشتناک غدد لنفاوی همراه است، طاعون ریوی شبیه به عفونت تنفسی بسیار شدید خودش را نشان می‌دهد. نشانه‌های رایج آن عبارت‌اند از: تب و لرز ناگهانی و شدید سردرد و ضعف عمومی و خستگی مفرط بدن‌درد و سرگیجه ذات‌الریه با پیشرفت بسیار سریع تنگی نفس و درد در قفسه سینه سرفه‌های شدید که گاهی با خلط خونی یا آبکی همراه است تهوع، استفراغ و اسهال (در برخی موارد)  چرا طاعون ریوی تا این اندازه برای دانشمندان نگران‌کننده است؟ تفاوت اصلی طاعون ریوی با بسیاری از بیماری‌های عفونی دیگر، سرعت بالای پیشرفت آن است. بیمار در ابتدا علائمی غیراختصاصی شبیه به آنفلوآنزای شدید را تجربه می‌کند، اما در عرض چند ساعت، عفونت بافت ریه را می‌بلعد. شگرد اصلی یرسینیا پستیس، رفتار نینجا‌گونه در بدن است. این باکتری پس از ورود، به جای فرار از دست سلول‌های ایمنی (ماکروفاژها)، وارد آن‌ها شده و سیستم هشداردهنده سیستم ایمنی را از کار می‌اندازد. به همین دلیل بدن زمانی متوجه عفونت می‌شود که باکتری در خون یا ریه تکثیر شده است. «سازمان بهداشت جهانی» (WHO) هشدار می‌دهد که در صورت عدم تشخیص زودهنگام، طاعون ریوی کشنده است (نرخ مرگ‌ومیر 100 درصد در صورت عدم درمان). خوشخبتانه اگر بیماری در 24 ساعت اول پس از شروع علائم تشخیص داده و درمان آنتی‌بیوتیکی آغاز گردد، شانس بهبودی بسیار بالا خواهد بود. نمونه‌ای از سرعت بالای این بیماری را می‌توان در گزارش ژوئیه 2025 «مرکز کنترل و پیشگیری از بیماری آمریکا» (CDC) در آریزونا دید. مردی جوان پس از ابتلا به طاعون ریوی دو روز دچار دل‌درد، درد سینه و سرفه خشک بود. علی‌رغم شروع آنتی‌بیوتیک و اکسیژن‌تراپی متمرکز، بیمار کمتر از 8 ساعت پس از پذیرش در بیمارستان جان باخت. بااین‌حال 46 نفر از اطرافیان و کادر درمان که با او در تماس بودند بلافاصله داروی پیشگیری دریافت کردند و حتی یک نفر از آن‌ها بیمار نشد. چرا این حادثه شبیه به کووید-19 نخواهد شد؟ متخصصان میکروبیولوژی و بیماری‌های عفونی احتمال تکرار پاندمی را بسیار کم می‌دانند. پروفسور «برندان رن» (Brendan Wren)، استاد بیمارهای میکروبی در «دانشکده بهداشت لندن»، درباره احتمال شیوع طاعون می‌گوید: «سرایت انسان به انسان در طاعون، در مقایسه با ویروس‌های تنفسی مثل کووید-19 بسیار کمتر است. بعید است که انتقال این باکتری به یک نفر در آزمایشگاه منجر به اپیدمی گسترده شود.» همان‌طور که دکتر رن می‌‌گوید نرخ سرایت طاعون ریوی در مقایسه با ویروس‌های تنفسی بسیار پایین‌تر (حدود 1 تا 1.5) است؛ این یعنی هر بیمار در بدترین حالت تنها می‌تواند 1 یا نهایتاً 2 نفر را آلوده کند، درحالی‌که سویه‌های جهش‌یافته کرونا این عدد را به بالای 8 رسانده بودند.  یکی از دلایل جهانی‌شدن کرونا، پدیده‌ای به نام «انتقال بدون علامت» بود؛ افرادی که بدون داشتن هیچ نشانه‌ای از بیماری، ویروس را ناخواسته پخش می‌کردند. در طاعون ریوی چنین چیزی از نظر بیولوژیکی ناممکن است. باکتری یرسینیا پستیس تنها زمانی از فردی به فرد دیگر منتقل می‌شود که بیمار به مرحله علامت‌دار شدید، یعنی سرفه‌های خلط‌دار و خونی رسیده باشد. دلیل سوم برای عدم نگرانی عمومی، «سرعت زمین‌گیر کردن بیمار» است. دکتر «روتول دلال» (Rutul Dalal)، متخصص بیماری‌های عفونی می‌گوید کسانی که به طاعون ریوی مبتلا می‌شوند، آنقدر سریع بدحال می‌شوند که توانایی انجام کارهای روزمره را از دست می‌دهند، چه رسد به اینکه بخواهند به کشورهای دیگر سفر کنند.  از آنجا که علائم در کمتر از 24 ساعت بروز می‌کند، بیمار فرصت چندانی برای جابه‌جایی‌های بین‌المللی در دوره نهفتگی (پنهان) بیماری ندارد. بنابراین مقایسه این باکتری با ویروس کرونا که می‌توانست روزها بدون علامت در بدن بماند و با مسافران به سراسر جهان سفر کند، از نظر بیولوژیکی اشتباه است. ترکیب عدم انتقال در دوره نهفتگی، زمین‌گیر شدن فوری بیمار و پاسخ‌دهی سریع به درمان‌های پیشگیرانه، تشکیل یک زنجیره گسترده جهانی را عملاً غیرممکن می‌سازد.  از نظر پیشگیری هم مهار طاعون ریوی ساده‌تر از ویروس کروناست. باکتری طاعون برخلاف ویروس‌هایی مثل کووید-19 یا سرخک، در ریزقطرات معلق به مدت طولانی در هوا شناور نمی‌ماند و از طریق قطرات درشت تنفسی در فاصله نزدیک (کمتر از 1 تا 2 متر) منتقل می‌شود که مهار آن با ماسک معمولی یا N95 بسیار آسان‌تر است. سلاح‌های ما در برابر طاعون؛ پزشکی نوین چگونه پاسخ می‌دهد؟ یرسینیا پستیس برخلاف برخی ابرباکتری‌های مقاوم بیمارستانی، همچنان به دسته وسیعی از آنتی‌بیوتیک‌های استاندارد حساس است. اگر درمان در همان پنجره طلایی 24 ساعت اول پس از شروع علائم آغاز شود، درصد بهبود بیماران شگفت‌انگیز خواهد بود. پروتکل‌ درمان بین‌المللی برای درمان و مهار طاعون شامل چند مرحله است: 1. بیمار باید بلافاصله در اتاق ایزوله با فشار منفی هوا بستری شده و دوره درمانی 10 تا 14 روزه با آنتی‌بیوتیک‌های قوی مانند «سیپروفلوکساسین»، «لووفلوکساسین»، «جنتامایسین» یا «استرپتومایسین» آغاز شود. 2. بیمار تحت مراقبت‌های حمایتی قرار می‌گیرد و در صورت نیاز اکسیژن کمکی و مایعات داخل وریدی دریافت می‌کند. 3. تمامی پرسنلی که وارد اتاق بیمار می‌شوند باید از ماسک‌های استاندارد تنفسی (حداقل ماسک N95 یا FFP2)، محافظ چشم و عینک، دستکش و گان نفوذناپذیر استفاده کنند. 4. تمام اعضای خانواده و افرادی که طی 7 روز گذشته تماس نزدیک با بیمار داشته‌اند، شناسایی شده و پیش از بروز هرگونه علامتی، برای آن‌ها آنتی‌بیوتیک‌های پیشگیرانه تجویز می‌شود. اگرچه از قرن نوزدهم واکسن‌های مختلفی برای طاعون ساخته شده‌اند، اما کارایی آن‌ها در برابر فرم استنشاقی هنوز به اثبات قطعی نرسیده است. به همین خاطر سازمان بهداشت جهانی واکسیناسیون عمومی را توصیه نمی‌کند. این واکسن‌ها صرفاً برای گروه‌های با ریسک بالا مانند پرسنل آزمایشگاه‌های مرجع که روزانه با پاتوژن زنده سروکار دارند در نظر گرفته می‌شوند. در آخر؛ جایی برای نگرانی نیست ذهن ما بعد از دوران کرونا حق دارد با شنیدن کلمه «نشت آزمایشگاهی» بترسد؛ اما طاعون ریوی فرسنگ‌ها با کووید-19 فرق دارد. این باکتری نه می‌تواند روزها در بدن مخفی بماند و نه می‌تواند همراه مسافران دنیا را دور بزند. بیمار به قدری سریع زمین‌گیر می‌شود که فرصت انتقال گسترده را پیدا نمی‌کند.  از طرفی نهادهای بهداشت جهانی و متخصصان با اشاره به اثرگذاری بالای آنتی‌بیوتیک‌ها روی باکتری عامل طاعون تأکید می‌کنند که خطر آن برای جامعه جهانی بسیار ناچیز است. بنابراین با آرامش به زندگی روزمره‌تان برسید، مرگ سیاه در دل تاریخ جا مانده و همان‌جا هم باقی خواهد ماند.