سه دقیقه بحرانی در کابین خلبان؛ پرواز ایر فرانس ۴۴۷ چگونه سقوط کرد؟

سقوط مرگبار پرواز ۴۴۷ ایر فرانس در سال ۲۰۰۹، ۲۲۸ کشته بر جای گذاشت. دلایل سقوط این پرواز چه بود؟

اول ژوئن ۲۰۰۹، پرواز AF447 ایر فرانس از ریودوژانیرو به مقصد پاریس در حال عبور از اقیانوس اطلس بود. هواپیمای ایرباس A330 با ۲۲۸ سرنشین؛ شامل ۲۱۶ مسافر و ۱۲ خدمه، در میانه‌ی شب ناپدید شد و تمام سرنشینان جان باختند. سال‌ها طول کشید تا مشخص شود در کابین چه اتفاقی افتاده و چرا هواپیما از ارتفاع کروز وارد یک سقوط مرگبار شده است.

در آن شب، هواپیما وارد منطقه‌ای از هوای متلاطم شد. در ارتفاع بالا، لوله‌های پیتو که برای اندازه‌گیری سرعت هوا استفاده می‌شوند، به‌طور موقت بر اثر تشکیل بلورهای یخ دچار اختلال شدند.

در نتیجه، نمایش سرعت‌ها نامعتبر شد و خلبان خودکار و سامانه‌ی رانش خودکار از مدار خارج شدند. هواپیما نیز از حالت عادی کنترل پرواز به حالت دیگری رفت که بخشی از حفاظت‌های خودکار در آن وجود نداشت.

از اینجا چند دقیقه‌ی سرنوشت‌ساز آغاز شد. کمک‌خلبانی که کنترل هواپیما را در دست داشت، چندین بار فرمان بالا بردن دماغه را وارد کرد. زاویه‌ی حمله افزایش یافت و هشدار واماندگی فعال شد؛ اما واکنش مناسب برای بازیابی کنترل اتفاق نیفتاد. در ادامه، هواپیما در وضعیت واماندگی باقی ماند و درحالی‌که عملاً با دماغه‌ی بالا در حال از دست دادن ارتفاع بود، حدود سه دقیقه و نیم تا برخورد با سطح اقیانوس در همین وضعیت ماند.

تحقیقات رسمی فرانسه نشان دادند ماجرا به یک خرابی ساده در حسگرها محدود نمی‌شد. گزارش BEA عواملی مانند نحوه‌ی آموزش و آمادگی خدمه برای شرایط از دست رفتن اطلاعات سرعت، منطق سامانه‌های هشدار، رفتار خلبانان پس از قطع خلبان خودکار و دشواری تشخیص واماندگی در آن شرایط را بررسی کرد.

به‌گفته‌ی BEA، خدمه به هشدارهای واماندگی و نشانه‌هایی مانند لرزش هشداردهنده واکنش مناسب نشان ندادند و ورودی‌های کنترلی نیز عمدتاً در جهت مخالف بازیابی واماندگی بود.

هواپیما بیش از ۳ دقیقه در وضعیت واماندگی قرار داشت

اما برای فهم دقیق ماجرا یک نکته‌ی مهم دیگر هم وجود دارد: خود هواپیما برای مدت کوتاهی پس از قطع خلبان خودکار از کنترل خارج نشده بود؛ مشکل زمانی به بحران تبدیل شد که سرعت‌های معتبر در اختیار خدمه نبود، هواپیما به ارتفاع بالاتری صعود کرد و سپس وارد واماندگی شد. گزارش BEA نشان می‌دهد موتورهای هواپیما در تمام این مدت به فرمان‌های خدمه پاسخ می‌دادند و مسئله، از کارافتادن موتور نبود.

یکی از سخت‌ترین بخش‌های این پرونده، پیدا کردن خود هواپیما و جعبه‌سیاه پرواز بود. عملیات جست‌وجو در اعماق اقیانوس تقریباً دو سال ادامه داشت و در نهایت لاشه و رکوردرها در سال ۲۰۱۱ در عمق حدود ۳۹۰۰ متری پیدا شدند. ثبت اطلاعات FDR و صدای کابین توسط BEA امکان بازسازی دقیق‌تر آخرین دقایق پرواز را فراهم کرد و گزارش نهایی در سال ۲۰۱۲ منتشر شد.

با پایان تحقیقات فنی، پرونده‌ی قضایی تازه وارد مرحله‌ی طولانی خود شد. در سال ۲۰۲۳، دادگاه بدوی فرانسه ایرباس و ایر فرانس را تبرئه کرد و با وجود پذیرش وجود برخی سهل‌انگاری‌ها، گفت رابطه‌ی قطعی میان آن‌ها و سقوط هواپیما ثابت نشده است.

اما این پایان پرونده نبود. در سال ۲۰۲۶، دادگاه تجدیدنظر پاریس تصمیم قبلی را تغییر داد و هر دو شرکت را از نظر کیفری مسئول دانست و هرکدام را به پرداخت ۲۲۵ هزار یورو جریمه، یعنی حداکثر جریمه‌ی قانونی در این پرونده، محکوم کرد.

دادگاه تجدیدنظر به این نتیجه رسید که سقوط AF447 حاصل زنجیره‌ای از خطاها و کاستی‌های انباشته‌شده بوده است؛ از جمله مشکلات مرتبط با لوله‌های پیتو، آگاهی ناکافی از پیامدهای این مشکل و آموزش خدمه. ایر فرانس و ایرباس این محکومیت را نپذیرفته‌اند و هر دو اعلام کرده‌اند که پرونده را به بالاترین مرجع قضایی فرانسه خواهند برد. بنابراین حتی پس از ۱۷ سال، پرونده هنوز از نظر حقوقی کاملاً بسته نشده است.