«سیاره سرخ» زنده است؛ دانشمندان در مریخ نشانه‌هایی از فعالیت آتشفشانی ثبت کردند

شکاف‌های تازه‌ای که در منطقه آلبا مونس (Alba Mons) روی سیاره مریخ شناسایی شده‌اند، از احتمال وجود کانون‌های فعال در زیر سطح مریخ حکایت دارند؛ مناطقی که ممکن است گازهای اعماق سیاره از طریق آن‌ها به سطح راه پیدا کنند.دانشمندان معتقدند که انتشار گاز کلرید هیدروژن می‌تواند ناشی از وجود ماگمای داغ در زیر سطح مریخ باشد؛ نشانه‌ای از فعالیت آتشفشانی که در حال حاضر در وضعیت خفتگی قرار دارد.مدارگرد ردیاب گاز «اگزومارس» معروف به TGO، نخستین بار در سال ۲۰۲۱ میلادی وجود گاز کلرید هیدروژن را در جو مریخ گزارش کرد.این گاز در زمین معمولا از دهانه‌ها و منافذ آتشفشانی خارج می‌شود و همین موضوع پژوهشگران را به این فکر انداخت که شاید پدیده مشابهی در مریخ نیز در جریان باشد.دانیل مژ، استاد مرکز تحقیقات فضایی آکادمی علوم لهستان و یکی از نویسندگان اصلی پژوهشی که در نشریه علمی Science Advances منتشر شده، می‌گوید: «یافته‌های ما نشان می‌دهد که مریخ هنوز به اندازه کافی گرمای درونی خود را حفظ کرده است تا فعالیت‌های آتشفشانی را تا دوران نسبتا اخیر ادامه دهد و حتی ممکن است این فعالیت‌ها همچنان جریان داشته باشند.»نشت گاز از اعماق مریخدر اوایل تابستان نیمکره شمالی مریخ، گروهی از پژوهشگران متوجه افزایش غیرمنتظره غلظت گاز کلرید هیدروژن شدند؛ آن هم در منطقه و فصلی که معمولا انتظار مشاهده چنین افزایشی نمی‌رود.میزان این گاز در جو مریخ با تغییر فصل‌ها نوسان می‌کند. غلظت آن معمولا در زمستان نیمکره شمالی به بالاترین حد می‌رسد و در تابستان تقریبا ناپدید می‌شود. به نظر می‌رسد بخش عمده این تغییرات با چرخه‌های گردوغبار و آب در مریخ ارتباط داشته باشد.اما پژوهشگران با یک استثنای مهم روبرو شدند که افزایش غلظت گاز در اوایل تابستان و درست بر فراز شکاف‌های آتشفشانی دامنه‌های کوه «آلبا مونس» مریخ بود.مریخ نمرده، فقط به خواب رفته استمریخ بزرگ‌ترین آتشفشان‌های منظومه شمسی را در خود جای داده، اما هنوز مشخص نیست که این آتشفشان‌ها تا چه اندازه فعال هستند.تصاویر مداری نشان می‌دهند که برخی از آتشفشان‌های مریخ احتمالا طی چند میلیون سال گذشته فعال بوده‌اند. از سوی دیگر، لرزه‌سنج‌ها نیز وقوع مریخ‌لرزه‌هایی را ثبت کرده‌اند؛ پدیده‌هایی مشابه زمین‌لرزه که می‌توانند نشانه‌ای از فعالیت‌های درونی این سیاره باشند.مجموع این شواهد احتمال فعال بودن آتشفشان‌های مریخ را تقویت می‌کند. با این حال، تاکنون هیچ فوران آتشفشانی یا جریان تازه‌ای از گدازه در مریخ مشاهده نشده است.شکاف‌های تازه و گازهای فصلیاین کشف حاصل ترکیب دو نوع بررسی است: مطالعه ترکیب شیمیایی جو مریخ و تحلیل ویژگی‌های زمین‌شناسی سطح آن.نخست، ابزارهای طیف‌سنج فروسرخ مجموعه شیمی جو (Atmospheric Chemistry Suite) در مدارگرد TGO، وجود گاز کلرید هیدروژن را در منطقه‌ای بسیار محدود شناسایی کردند؛ آن هم درست پس از زمانی که یخ‌بندان زمستانی پایان می‌یابد و یخ‌ها بر اثر گرم شدن هوا مستقیما به بخار تبدیل می‌شوند.سپس، پژوهشگران با استفاده از دوربین CaSSIS همین مدارگرد، منطقه آلبا مونس را با دقت بیشتری بررسی کردند.تصاویر به‌دست‌آمده شکاف‌های باریک و تازه‌ای را نشان دادند که طول برخی از آن‌ها به چند صد متر می‌رسید. در اطراف این شکاف‌ها، تغییر رنگ‌هایی نیز در سطح مریخ دیده می‌شد.دانیل مژ، استاد مرکز تحقیقات فضایی آکادمی علوم لهستان می‌گوید: «مدارگرد ردیاب گاز توانست مدرک کلیدی را پیدا کند. این کار درست مانند پیدا کردن سوزنی در انبار کاه بود. واقعا شگفت‌انگیز است که این مدارگرد توانست تنها تعداد اندکی مولکول را که احتمالا از منبعی با انتشار متناوب خارج می‌شدند، شناسایی کند؛ آن هم در حالی که پیوسته در مدار حرکت می‌کرد و سراسر جو مریخ را زیر نظر داشت.»پژوهشگران احتمال می‌دهند که گازهای ناشی از ماگما از طریق این شکاف‌ها به سمت سطح حرکت کنند؛ فرایندی مشابه آنچه در منافذ خروج گازهای آتشفشانی (موسوم به فومرول) روی زمین روی می‌دهد.در زمستان مریخ، زمانی که دما ممکن است تا منفی ۱۲۰ درجه سانتی‌گراد کاهش یابد، یخ می‌تواند مسیر این شکاف‌ها را مسدود کند.اما با آغاز تابستان و تصعید یخ‌ها، مسیر خروج گاز دوباره باز می‌شود و ترکیبات حاوی کلر می‌توانند از اعماق سیاره به سطح راه پیدا کنند.تغییر رنگ زمین در اطراف این شکاف‌ها نیز ممکن است ناشی از رسوب موادی باشد که همراه گازهای خروجی از درون مریخ به سطح رسیده‌اند؛ پدیده‌ای که در اطراف منافذ گازهای آتشفشانی روی زمین نیز مشاهده می‌شود.ارتباط میان گازها و فعالیت آتشفشانیپژوهشگران برای یافتن ارتباط میان نشت گاز و شکاف‌های سطح مریخ، از بررسی‌های زمین‌شناسی و شناخت خود از فرایندهای آتشفشانی کمک گرفتند.مژ می‌گوید: «وقتی پراکندگی جغرافیایی محل نشت گاز را دیدم، فورا برایم روشن شد که احتمالا یک پدیده آتشفشانی پشت آن قرار دارد. اما لازم بود این موضوع را با شواهد علمی ثابت کنیم. بخش بزرگی از کار ما صرف بررسی تمام فرایندهای شیمیایی احتمالی در جو مریخ شد. برای توضیح وجود کلرید هیدروژن باید دقیق، منتقدانه و خلاقانه عمل می‌کردیم. داده‌ها پیچیده بودند، اما در عین حال فرصت فوق‌العاده‌ای برای تفکر و تحلیل علمی فراهم می‌کردند.»این گروه پژوهشی احتمال می‌دهد که نشت گاز با یک مخزن ماگمایی خفته در زیر سطح مریخ ارتباط داشته باشد؛ مخزنی که بخشی از سامانه زیرزمینی انتقال مواد مذاب آتشفشانی است.احتمال وجود محیط‌های مناسب برای حیاتبه باور پژوهشگران، گازهای آتشفشانی مانند کلرید هیدروژن ممکن است در گذشته مریخ به میزان بسیار بیشتری منتشر شده باشند.این گازها احتمالا در شکل‌گیری جوی متراکم‌تر و اقلیمی گرم‌تر نقش داشته‌اند؛ شرایطی که می‌توانسته امکان وجود آب مایع را در بخش‌های گسترده‌ای از سطح مریخ فراهم کند.همچنین، اگر مواد مذاب در مسیر حرکت خود به سمت سطح با آب‌های زیرزمینی برخورد کنند، ممکن است محیط‌هایی گرم و مناسب برای حیات در زیر سطح سیاره ایجاد شود.مژ در این باره می‌گوید: «جست‌وجوی حیات مریخی در شکاف‌های گازده منطقه آلبا مونس کاملا منطقی است. اگر سامانه‌های گرمابی در این منطقه فعال باشند، ممکن است مواد و انرژی لازم برای شکل‌گیری و رشد میکروارگانیسم‌ها را فراهم کنند. چنین محیط‌هایی همچنین می‌توانند از میکروارگانیسم‌ها در برابر شرایط نامساعد و متغیر سطح مریخ محافظت کنند.»