سیاست حذف فاصله دهلی در قفقاز جنوبی در حال شکل گیری است

پس از حمایت عمومی باکو از اسلام آباد در جریان بحران هند و پاکستان در سال 2025، اس. جایشانکار، وزیر امور خارجه هند، س. جایشانکار، در حال اشتراک صحنه با همتای آذربایجانی خود، جیحون بایراموف، را تصور می کرد. پس از حمله تروریستی در پهالگام در 22 آوریل 2025، آذربایجان یکی از معدود کشورهایی بود که به طور عمومی این حمله را محکوم نکرد.

پس از گفتگوی تلفنی با اسحاق دار، وزیر امور خارجه پاکستان در 26 آوریل، باکو با صدور بیانیه ای نسبت به "تنش های اخیر بین هند و پاکستان" ابراز نگرانی کرد و بر لزوم "خودداری از اقدامات یکجانبه در چنین وضعیت ناآرامی" تاکید کرد. سپس، پس از آغاز عملیات هند در 7 مه، آذربایجان صراحتا حملات نظامی هند را محکوم کرد و گفت که این حملات به غیرنظامیان آسیب رسانده است. با مردم پاکستان ابراز همبستگی کرد.

در این زمینه، سفر جایشانکار به باکو در 23 اکتبر - اولین سفر مستقل یک وزیر امور خارجه هند از سال 2018 - که وی با الهام علی اف، رئیس جمهور آذربایجان و بایراموف، وزیر امور خارجه آذربایجان گفتگو کرد، گام مهمی در جهت ترمیم روابط تیره دوجانبه است. در کنفرانس مطبوعاتی مشترک، بایراموف اذعان کرد که هند و آذربایجان «درباره موضوعات مختلف دیدگاه‌های متفاوتی داشتند» و سپس گفت‌وگو با جیشانکار را «بسیار طولانی، مثبت و پربار» توصیف کرد. جایشانکار این احساس را تکرار کرد و گفت و گوها را به عنوان «متمرکز یک

با نگاهی رو به جلو و هر دو طرف درباره «جنبه‌های مختلف» روابط دوجانبه تبادل نظر کردند و «تحولات مهم منطقه‌ای و جهانی از منظر استراتژیک» را مورد بحث قرار دادند. در حالی که هیچ توافقنامه ای امضا نشد، هر دو طرف بر تعمیق همکاری در بخش نفت و انرژی، گسترش تجارت و سرمایه گذاری و تبادل هیئت های تجاری و تجاری توافق کردند. آنها همچنین توافق کردند که رایزنی های سیاسی منظم را تقویت کنند و دیدارهای سطح بالا را مبادله کنند. طبق گزارش ها، در این دیدار، جایشانکار موضوع تروریسم فرامرزی، امنیت و تهدیدات مشترک را مطرح کرد.

نکته قابل توجه، از جمله «تروریسم فرامرزی»، علیرغم روابط نزدیک اسلام آباد با باکو، اصطکاک امنیتی اولیه دهلی نو با پاکستان را مستقیما وارد گفتگوهای دوجانبه کرد. سفر جایشانکار یک ژست دیپلماتیک منفرد نبود، بلکه آخرین اقدام در یک سری اقدامات برای تسریع آب شدن روابط هند با آذربایجان بود. سفر جایشانکار به باکو در ادامه دیدار نارندرا مودی، نخست وزیر هند و علی اف در حاشیه اجلاس سران سازمان همکاری شانگهای (SCO) در بیشکک در ماه های آگوست تا سپتامبر سال جاری انجام شد.

بلافاصله قبل از سفر جایشانکار، وزیر امور خارجه هند، کرتی واردهان سینگ، به باکو سفر کرد، جایی که او هیئت هندی را برای هفتمین اجلاس سران کنفرانس تعامل و اقدامات اعتمادسازی در آسیا (CICA) در 15 اکتبر برگزار کرد. در زمانی که روابط دیپلماتیک سطح عالی بادیا در آوریل سال جاری در دهلی نو، باکو تماس دیپلماتیک مجدد داشت. سیبی جورج (غربی) برای ششمین دور رایزنی های وزارت خارجه هند و آذربایجان از باکو بازدید کرد. این دیدار کمتر از یک سال پس از آن صورت گرفت که باکو حملات نظامی هند به پاکستان را محکوم کرد.

بر اساس بیانیه رسانه ای وزارت امور خارجه هند، موضوعات مورد بحث شامل تجارت، فناوری، گردشگری، داروسازی، انرژی، فرهنگ، مبادلات مردم با مردم و مبارزه با تروریسم فرامرزی بود. رایزنی های قبلی وزارت خارجه در سال 2022 انجام شد. بر اساس گزارش یک رسانه هندی، آذربایجان پس از وقفه 10 ماهه ناشی از مشکلات قیمت گذاری که منجر به توقف عرضه شد، صادرات نفت خام به هند را در سپتامبر 2025 از سر گرفت.

تجارت دوجانبه هند و آذربایجان به طور پیوسته از 1882 میلیون دلار در سال 2022 به 1435 میلیون دلار در سال 2023، 958 میلیون دلار در سال 2024 و فقط 400 میلیون دلار در سال 2025 کاهش یافته است. درک زمینه ژئوپلیتیک منطقه ای که در آن گرم شدن روابط دهلی نو و باکو در حال رخ دادن است، مهم است. درگیری هند در قفقاز جنوبی از لحاظ تاریخی در قبال ارمنستان، دشمن آذربایجان در مناقشه چند دهه طولانی قره باغ کوهستانی وزن داشته است. این یک عامل تحریک کننده دائمی در روابط هند و آذربایجان بوده است.

در همین حال، ارمنستان به‌عنوان قوی‌ترین شریک هند در منطقه - به‌ویژه از طریق همکاری‌های دفاعی - در سال‌های اخیر ظاهر شده است که عمدتا ناشی از نگرانی‌های متقابل در مورد پیوند آذربایجان، پاکستان و ترکیه است. امضای توافقنامه صلح با میانجیگری ایالات متحده با هدف پایان دادن به مناقشه قره باغ کوهستانی در اوت 2025، راه را برای دهلی نو هموار کرد تا روابط خود با باکو را از موضع خود در مورد مناقشه جدا کند، بدون اینکه به خطر بیاندازد روابط با ایروان. چشم انداز منطقه ای در حال تحول این هم ترازی را تسریع کرده است.

با توافق دوجانبه اخیر برای ارتقای همکاری در تعاملات دانشگاهی، نشانه های نزدیکی بین آذربایجان و ترکیه مشهود است. در سپتامبر 2025، ارمنستان و پاکستان نیز پس از 30 سال عدم به رسمیت شناختن توسط اسلام آباد، روابط دیپلماتیک برقرار کردند. از آنجایی که بازیگران فرامنطقه ای بیشتری نقش فعالی در شکل دادن به آینده قفقاز جنوبی ایفا می کنند، دهلی نو به سرعت متوجه می شود که با عدم مشارکت در دیپلماسی چند جهته با همه بازیگران، چیزهای بیشتری برای از دست دادن دارد.

جالب اینجاست که سفر جایشانکار در زمانی انجام می شود که ممنوعیت حجاب در مدارس آذربایجان، روابط باکو را با یکی از نزدیک ترین شرکای خود، ترکیه، تیره کرده است. پس از آنکه باکو در 21 سپتامبر ممنوعیت حجاب را اعلام کرد، رجب طیب اردوغان رئیس جمهور ترکیه در مجمع عمومی سازمان ملل به طور ضمنی از این اقدام انتقاد کرد و آن را تجاوز به آزادی های اساسی خواند.

انتقادهای حاصل از اردوغان و دیگر مقامات ترکیه واکنش تند باکو را برانگیخت و باعث یک رویارویی دیپلماتیک نادر بین شرکای شد که خود را «یک ملت، دو کشور» توصیف می‌کنند. اگرچه دیدار جایشانکار احتمالا از قبل برنامه ریزی شده بود و با این اصطکاک ناگهانی ارتباطی نداشت، اما این سفر کاملا با این پویایی های منطقه ای در حال تغییر همزمان بود. با توجه به روابط پرتنش دهلی نو با آنکارا، این دریچه ارزشمندی را برای نزدیکی باز می کند و به هر دو کشور فضای مانور ژئوپلیتیک بیشتری می دهد.

دلیل دیگری که دهلی نو به دنبال احیای روابط با آذربایجان است، تسریع کار بر روی کریدور بین المللی حمل و نقل شمال جنوب (INSTC) است. این پروژه که در ابتدا در سال 2000 پیشنهاد شد، سال‌ها خاموش ماند تا اینکه دهلی نو اخیرا علاقه خود را به احیای آن، به عنوان جایگزینی برای مسیر معمولی کانال سوئز در میان آسیب‌پذیری فزاینده در نقاط گلوگاه دریایی جهانی نشان داد. آذربایجان که به عنوان پل زمینی برای مسیر غربی INSTC عمل می کند، اگر دهلی نو بخواهد این مسیر به یک شریان تجاری قابل اعتماد تبدیل شود، نقش مهمی ایفا خواهد کرد.

در این زمینه، موافقت باکو با "هماهنگی بیشتر" در مورد INSTC یک پیشرفت خوشایند برای دهلی نو است. با این حال، سیاست "حذف فاصله" هند ممکن است به طور خودکار به بازنشانی در روابط ترجمه نشود. از آنجا که معاهده صلح رسمی وجود ندارد، توافق بین آذربایجان و ارمنستان چیزی بیش از یک آتش بس شکننده است. اگر درگیری ادامه یابد یا دوباره شعله ور شود، دهلی نو به طور فزاینده ای خود را در پویایی آشفته امنیت منطقه ای درهم می بیند.

علاوه بر این، گسترش یا رکود این روابط نیز تا حد زیادی به تمایل باکو برای انطباق با نگرانی‌های دهلی نو در مورد پاکستان و کشمیر بستگی دارد. آذربایجان از مواضع پاکستان در قبال مسئله کشمیر، به ویژه در مجامع چندجانبه مانند سازمان همکاری اسلامی (OIC) حامی ثابت و صریح بوده است. آذربایجان همواره از بیانیه ها و بیانیه های سازمان همکاری اسلامی و گروه تماس آن در مورد جامو و کشمیر حمایت می کند که اقدامات هند در کشمیر را محکوم می کند.

آذربایجان میزبان اجلاس سران سازمان همکاری اسلامی در سال 2027 خواهد بود و دهلی نو به دقت بررسی خواهد کرد که چگونه موضوع کشمیر را در این گروه قرار می دهد. هرگونه چارچوب آشکارا تحریک آمیز احتمالا بر مسیر آینده روابط دیپلماتیک و اقتصادی هند و آذربایجان تأثیر منفی خواهد گذاشت. کسری اعتماد بین دو طرف ریشه ای عمیق دارد و بعید به نظر می رسد که نزدیکی اخیر بتواند بر اختلافات ایدئولوژیک بزرگ بین دو کشور پل بزند. با این وجود، تعامل گامی مثبت و بازتابی عملی از رویکرد «چند همسویی» دهلی نو نسبت به سیاست خارجی است.