صنعت حیاتی پوشاک بنگلادش در بحبوحه بحران جهانی انرژی در حال مبارزه است

کارمندان در بخش خیاطی کارخانه Yarn Dyeing Limited، در بحبوحه بحران انرژی، در ساور، در حومه داکا، بنگلادش، در 17 سپتامبر 2026 کار می کنند. —محمد پونیر حسین—رویترز

ساعت 11 صبح در کارخانه پوشاک آشولیا گروه Ha-Meem در شمال داکا است و هر طبقه طوفانی از کار شدید است. اره منبت کاری اره مویی صنعتی پشته های جین را در پانل های دقیق برش می دهد، که درزهای اطراف آن را به شلوار جین، دامن و کت می دوزند.

بعد شستن، اتو کردن و چسباندن دکمه‌ها و زیپ‌ها قبل از چسباندن برچسب‌های برند-Gap، American Eagle و JCPenney مشتریان اصلی هستند- و لباس‌های تمام‌شده توسط برخی از 90000 کارمند گروه که مجموعا هر ماه 9.3 میلیون کالای پوشاک تولید می‌کنند در جعبه‌ها چیده می‌شوند.

بیشتر بخوانید: تاریک رحمان، رهبر جدید بنگلادش برای جنوب آسیا و جهان چه معنایی دارد؟

اما ناگهان چراغ‌ها سوسو می‌زنند، کارگاه برای لحظه‌ای کم‌نور می‌شود و سپس روشنایی کامل همراه با چهار دیزل ژنراتور بریتانیایی بی‌نظیر بازمی‌گردد، که هر زمان که منبع گاز ضعیف می‌شود، به‌طور خودکار وارد زندگی می‌شوند.

تانول چاکرابورتی، رئیس بخش انرژی، انرژی و پایداری زیست محیطی گروه ها-میم می گوید: «در بنگلادش، برق شبکه بد است، وقفه های مکرر وجود دارد. پس از گاز، قابل اطمینان ترین انرژی در بنگلادش دیزل است. برق شبکه سوم است. تقریبا کل اقتصاد با گازوئیل حرکت می کند.

با توجه به اینکه ارزش اقتصاد بنگلادش 510 میلیارد دلار است که دومین اقتصاد بزرگ آسیای جنوبی پس از هند است، اعتراف شگفت‌آور است. اما این کشور در چنگال بحران شدید قدرت است، زیرا جنگ‌های اوکراین و ایران شکنندگی وابستگی فزاینده آن به سوخت وارداتی را آشکار می‌کند. از زمان تهاجم روسیه، قیمت گاز صنعتی 150 درصد و گازوئیل حدود 70 درصد افزایش یافته است. از زمان شروع جنگ ایران، هزینه گاز طبیعی مایع نقطه ای (LNG) تقریبا سه برابر شده است.

مردم در یک پمپ بنزین در داکا، بنگلادش، در 1 سپتامبر 2026 صف می کشند تا در میان کمبود برق، دیزل ژنراتورها را به عنوان منبع جایگزین برق خریداری کنند. —معروف رحمان—نورعکس/گتی ایماژ

این خبر بدی برای صنعت پوشاک است که بزرگ‌ترین منبع اشتغال رسمی کشور است که مستقیما 4 میلیون شغل ایجاد می‌کند و از معیشت بی‌شماری حمایت می‌کند، در حالی که سال گذشته 38.7 میلیارد دلار تولید کرد که بیش از 80 درصد درآمد صادراتی است. (ها میم به تنهایی یک میلیارد دلار صادرات را به خود اختصاص داده است.)

اما این فشار در سراسر جنوب جهانی گسترش می‌یابد، جایی که کشورهای در حال توسعه با یک بحران انرژی طولانی‌مدت دست و پنجه نرم می‌کنند که به طور نامتناسبی محروم‌ترین افراد سیاره را تحت فشار قرار می‌دهد. در فیلیپین، وابستگی شدید به نفت وارداتی خلیج فارس، اقدامات حفاظتی اضطراری از جمله هفته های کاری چهار روزه، محدودیت در سفرهای رسمی و لغو پروازها را مجبور کرده است. قیمت گازوئیل در نیجریه 86 درصد و در تانزانیا و اتیوپی بیش از 50 درصد افزایش یافته است که باعث افزایش هزینه های کشاورزی، حمل و نقل و برق از ژنراتورها شده است و به نوبه خود قیمت کالاهای اساسی مانند برنج و ذرت را افزایش می دهد.

ایندرمیت گیل، اقتصاددان ارشد بانک جهانی در ماه آوریل هشدار داد: فقیرترین مردم که بیشترین سهم درآمد خود را صرف غذا و سوخت می کنند، بیشترین ضربه را خواهند دید.

در داکا، یک کلان شهر بزرگ تقریبا 40 میلیونی که معمولا با حرکت بی امان تعریف می شود، شب ها به طرز وحشتناکی تاریک شده اند. با بیش از 3000 مگاوات کمبود برق ملی، دولت قطع‌های گسترده‌ای را اعمال کرده است و تنها خدمات ضروری مانند بیمارستان‌ها و داروخانه‌ها را معاف می‌کند. بیلبوردهای نورانی در امتداد راهروهای تجاری شلوغ اکنون کمی پس از غروب آفتاب کم نور می شوند، در حالی که مغازه ها یک ساعت زودتر بسته می شوند. بار در روستاهای روستایی که ساکنان آن اخیرا 16 ساعت در روز خاموشی را تحمل کرده اند، سنگین تر است.

برای شهروندان عادی، زندگی روزمره به یک حساب بی امان تبدیل شده است: ساکنان مجبورند قبل از طلوع صبح برخیزند به این امید که فشار گاز اجاق گاز آنها به اندازه کافی برای پخت و پز قوی باشد. مشکلات دیگر شامل مدت زمانی است که آنها می توانند یک فن را در برابر رطوبت خفه کننده کار کنند، و اینکه تا چه اندازه صف ها در پمپ بنزین کشیده می شوند. در حالی که کسب و کارها دست و پنجه نرم می کنند، یک بحران ثانویه در راه است: ناظران جهانی سوء تغذیه هشدار می دهند که 18.1 میلیون بنگلادشی ممکن است به زودی با ناامنی غذایی مواجه شوند.

اشتباهات داخلی تنها گلوگاه های خارجی را تنگتر کرده است. این کشور 175 میلیونی به شدت در زیرساخت های انتقال و میادین گاز داخلی سرمایه گذاری کمتری دارد، به این معنی که امروزه تقریبا نیمی از انرژی خود را به واردات از خاورمیانه متکی است. اما بین ژوئیه و آگوست، واردات LNG تا حد زیادی به دلیل اختلال در اطراف تنگه محاصره شده هرمز و همچنین آتش سوزی که به طور موقت یکی از دو پایانه گازی سازی مجدد شناور آن را از کار انداخت، 83 درصد کاهش یافت.

در ماه گذشته، هزاران تن از هواداران اپوزیسیون یک راهپیمایی طولانی را برای تحت فشار قرار دادن طارق رحمان، نخست وزیر - که تنها در ماه فوریه، درست چند هفته قبل از شروع جنگ ایران، روی کار آمد - برای مقابله با افزایش هزینه های سوخت برگزار کردند. مایکل کوگلمن، کارشناس ارشد مقیم جنوب آسیا در شورای آتلانتیک می‌گوید: «انرژی بزرگ‌ترین آزمون برای دولت جدید است و به نقطه‌ای برای مخالفان تبدیل شده است». در حالی که بحران جهانی انرژی با ژئوپلیتیک گره خورده است، مشکلات بنگلادش به طور منحصر به فردی در هم تنیده شده است.

حزب ملی‌گرای بنگلادش رحمان پس از برکناری مردمی در سال 2024، نخست‌وزیر مستبد سابق، شیخ حسینه، که هند به او پناهگاه داده بود، قدرت را به دست گرفت و شکاف بین همسایگان را عمیق‌تر کرد.

بنگلادش تقریبا یک ششم برق خود را از هند وارد می کند، هندی که از استفاده از این آسیب پذیری استراتژیک به عنوان اهرم دیپلماتیک خجالتی نبوده است. با تشدید این اختلال، بسیاری از معماران کلیدی سیاست ملی انرژی در دوران سلطنت 15 ساله حسینا ظاهرا به دلیل ارتباط با حزب اوامی لیگ او، وظایف خاصی را بر عهده گرفتند.

بنگلادش همچنین خود را گروگان انتقال رقابت قدرت های بزرگ به خارج از همسایگی خود می بیند. داکا 12.65 میلیارد دلار - عمدتا از طریق وام های مورد حمایت مسکو - در اولین نیروگاه هسته ای خود در شهر روپور که توسط غول انرژی روسی Rosatom ساخته شده است، سرمایه گذاری کرد. این کارخانه قرار بود در جولای 2024 شروع به کار کند، اما با تأخیرهای مکرر مواجه شد تا حدی به دلیل جنگ اوکراین، که پرداخت ها به بانک های روسیه را پیچیده کرد و ورود محموله های هوایی و دریایی را مسدود کرد. پس از اتمام اولین واکنش هسته ای کنترل شده خود در اکتبر.

در 11، اکنون انتظار می‌رود که در ماه دسامبر وارد خدمت شود، اگرچه ماه‌ها آزمایش مرحله‌ای قبل از رسیدن به خروجی 1200 مگاواتی مورد نیاز است.

موضوع پیچیده تر، قانون تحریم روسیه و ایران توسط ایالات متحده در 18 اکتبر با مقرراتی از جمله تحریم مقامات ارشد روسیه و شرکت های تجاری حامی بخش انرژی روسیه اجرا می شود. این می تواند به این معنی باشد که داکا باید معافیت های خاص خزانه داری ایالات متحده یا کانال های پرداخت تایید شده را برای تامین بدهی های نیروگاه خود و خرید سوخت هسته ای تضمین کند.

در همین حال، واشنگتن گزینه های جایگزین خود را آویزان کرده است. در 25 سپتامبر، بنگلادش و ایالات متحده یک یادداشت تفاهم (MoU) در مورد همکاری استراتژیک هسته ای غیرنظامی امضا کردند که بر راکتورهای کوچک مدولار متمرکز است. این در کنار توافقنامه تجارت متقابل است که در ماه فوریه امضا شد که داکا را متعهد به خرید انبوه کالاهای آمریکایی از جمله 15 میلیارد دلار محصولات انرژی ایالات متحده در یک دوره 15 ساله می کند.

اما بنگلادش نیز به دنبال رقیب ابرقدرت واشنگتن است. اولین سفر خارجی رحمان در ژوئن به مالزی و چین بود. در پکن، دو کشور 17 توافقنامه و سند دیگر را برای نشان دادن "عصر جدید" روابط دوجانبه امضا کردند که یکی از آنها به صراحت همکاری در زمینه انرژی های تجدیدپذیر را پوشش می دهد. منابع وزارت امور خارجه به تایم می‌گویند، اما دو مورد از این قراردادها شامل گروه‌های شرکتی مشمول تحریم‌های ایالات متحده می‌شد و روابط رو به رشد بین داکا و پکن باعث ایجاد وحشت در واشنگتن شده است.

بنگلادش همچنین در حال مذاکره با یک شرکت دولتی چینی برای ساخت سومین پایانه LNG شناور است.

داکا که ظاهرا به هر جهت کشیده شده است، ناامید است تا استقلال انرژی بیشتری را القا کند. دولت اخیرا یک بسته تشویقی ویژه برای خورشیدی روی پشت بام راه‌اندازی کرده است که تعرفه واردات تجهیزات خورشیدی را از 17 درصد به 1 درصد کاهش می‌دهد و در عین حال سیستم‌های همراه با ذخیره‌سازی باتری را تشویق می‌کند. بر اساس آمارهای دولتی، بنگلادش در نیمه اول سال حدود 200 مگاوات ظرفیت خورشیدی به شبکه ملی اضافه کرد. با این حال، این نرخ باید شش برابر شود تا امیدی به دستیابی به اهداف بلندپروازانه پنج ساله داشته باشیم.

شمع عبید اسلام، وزیر امور خارجه، به عنوان بخشی از پانل هفته گذشته در گفتگوی خلیج بنگال 2026 به تایم گفت: «ما در واقع به دنبال تنوع هستیم، حوزه‌های جدیدی که می‌توانیم از آن انرژی تأمین کنیم. ما [همچنین] به دنبال انرژی خورشیدی بوده‌ایم [و] هر شهروندی را در انرژی خودکفا کرده‌ایم.»

اما در حالی که خورشیدی روی پشت بام ممکن است برای خانه ها به خوبی کار کند، برای کارخانه های انرژی بر بسیار کمتر مفید است. Ha-Meem 29.2 مگاوات روی پشت بام‌هایش نصب کرده است - یکی از بزرگترین تاسیسات خورشیدی خصوصی در سراسر کشور - اگرچه چاکرابورتی می‌گوید این تنها برای چهار ساعت در روز مفید است، زمانی که خورشید در مجتمع کارخانه‌ای که به صورت شبانه روزی کار می‌کند، مفید است.

تولید در 3 آگوست 2026 در واحد رنگرزی Siba Textile Processing Limited در منطقه صنعتی شیامپور داکا، بنگلادش، در 3 آگوست 2026 به حالت تعلیق درآمده است. —Sony Ramani—NurPhoto/Getty Images

به طرز متناقضی، Ha-Meem از زمان بحران انرژی شاهد افزایش تقاضا بوده است. این شرکت سفارش‌های برخی از بیش از 400 کارخانه کوچک‌تر را که در سه سال منتهی به ژوئن متوقف شده‌اند جذب کرده است (و همچنین از مشتریانی که تولید خود را به خارج از چین منتقل می‌کنند تا تعرفه‌های ترامپی را کنار بگذارند). بهره وری

در دفتر سرتیپ محمد عبدالمعین، مدیر ارشد اجرایی Ha-Meem، یک صفحه گسترده رایانه ای هر کارمند را در برابر اهداف ساعتی نقشه برداری می کند. کارگرانی که عقب می افتند توسط مدیران مشاوره می شوند - معین می گوید: «شاید او با دستگاه مشکل داشت. "او ممکن است فقط خسته شده باشد" - و پشتیبانی و آموزش بیشتری ارائه کرد. آنهایی که دائما کوتاهی می‌کنند جای خود را به ده‌ها متقاضی می‌دهند که رزومه‌های خود را در دست دارند و هر روز صبح پشت دروازه کارخانه صف می‌کشند.

معین می گوید: «ما ممکن است با نوعی بحران انرژی مواجه باشیم، اما این دلیل بیشتری است که چرا نمی توانیم با بهره وری سازش کنیم. تمرکز بی‌وقفه معین بر کارایی به راحتی قابل درک است. صنعت پوشاک بی‌رحمانه رقابتی است و تولیدکنندگان نگران هستند که هرگونه افزایش هزینه یا اختلال در عرضه منجر به تغییر سفارش‌ها به رقبای ویتنام، کامبوج یا پاکستان شود. با این حال، تامین انرژی به تنهایی کافی نیست. با توجه به اینکه بسیاری از برندهای غربی تعهدات پایداری بلندپروازانه ای دارند که متکی به دور شدن از سوخت های فسیلی هستند، نحوه تولید برق نیز یک نگرانی کلیدی است.

و اگر حفظ نقش مسلط بنگلادش در تولید جهانی پوشاک متزلزل باشد، تنوع بخشیدن به اقتصاد همچنان دشوارتر است. این کشور اهداف بلندپروازانه ای برای تقویت صنایع دارویی و چرم موجود و حتی حرکت به سمت خودروها، دستگاه های پزشکی و نیمه هادی ها دارد. اما رقابت سخت است و تعداد کمی از سرمایه گذاران جدی مجذوب جلسات شمع می شوند.

ماه گذشته، بنگلادش از نقشه راه انرژی جدیدی رونمایی کرد که هدف آن افزودن 12940 مگاوات ظرفیت تولید از طریق تاسیسات جدید خورشیدی و پروژه‌های زغال‌سنگ، در کنار مدرن‌سازی شبکه‌های توزیع شبکه و در مجموع 300 حلقه چاه اکتشافی جدید برای تقویت منابع گاز خانگی است (31 حلقه قبلا حفاری شده است).

محمد حاتم، رئیس انجمن تولیدکنندگان و صادرکنندگان لباس بافتنی بنگلادش که بیش از 2500 کارخانه پوشاک را نمایندگی می کند، می گوید: «ما از این طرح راضی هستیم. در عرض سه یا چهار سال، شاید دیگر بحران برق وجود نداشته باشد.

با این حال، در حال حاضر، کارگران پوشاک بنگلادش - و میلیاردها نفر در سراسر جنوب جهانی - با توجه به نشانه‌های اندک آرامش در بازارهای نفت، چاره‌ای جز تحمل ندارند. در روزهای اخیر، حوثی‌های یمن حملات موشکی و پهپادی به فرودگاه‌ها، شهرها و زیرساخت‌های نفتی عربستان سعودی را تشدید کرده‌اند، غیرنظامیان را در ریاض کشته، پروازها را مختل کرده‌اند و حملات تحت رهبری عربستان را تحریک کرده‌اند که نگرانی‌ها از وقوع یک جنگ منطقه‌ای گسترده‌تر را برانگیخته است.

فضلی شمیم ​​احسان، مدیر عامل شرکت پوشاک فتح الله که روزانه 22000 پوشاک تمام شده تولید می کند، می گوید: «وضعیت دشواری برای دولت کنونی است. اگر جنگی در خاورمیانه رخ نمی داد، خیلی بهتر بود.»

- با گزارش ضیا چاودری / داکا