فرآیند برلین باید زمینه بازی را در مناقشات دوجانبه هموار کند

در 22 اکتبر، مونته نگرو میزبان اجلاس رهبران روند برلین خواهد بود، در حالی که خود با قدرت یکی از کشورهای عضو اتحادیه اروپا در توقف پیشرفت پیوستن خود به اتحادیه اروپا سر و کار دارد.

این کشور به طور گسترده به عنوان پیشرو برای عضویت در اتحادیه اروپا در نظر گرفته می شود و 21 فصل از 33 فصل مذاکره را به طور موقت بسته است. با این حال، کرواسی همسایه، پیشرفت در مورد مسائل دوجانبه حل نشده از جنایات جنگی و افراد ناپدید شده گرفته تا ادعای مالکیت دولتی، مرزهای دریایی و کشتی بادبانی جادران را متوقف کرده است.

عده کمی اهمیت تحقیق در مورد جنایات جنگی یا حل و فصل مرزهای دولتی را که مسائل مشروعی هستند که نباید به خاطر توسعه کشور کنار گذاشته شوند، زیر سوال ببرند. سوال واقعی این است: آیا برای یک کشور عضو اتحادیه اروپا قابل قبول است که فرآیند الحاق را منوط به خواسته های خود بدون بررسی دقیق، تناسب یا چشم انداز حل و فصل درخواست ها کند؟ هنگامی که اختلافات دوجانبه به وتوی الحاق اتحادیه اروپا تبدیل می شود، دیگر مشکلی برای دو کشور درگیر نخواهد بود.

این موضوع بارها در سراسر بالکان غربی مطرح شده است. در ماه مه 2024، روابط آلبانی با یونان پس از آن که آلبانی فردیس بلریس، شهردار منتخب یونانی هیمارا را که به خرید رأی محکوم شده بود، زندانی کرد، تیره شد. یونان هشدار داد که این ماجرا می تواند بر جاه طلبی های آلبانی در اتحادیه اروپا تأثیر بگذارد.

مقدونیه شمالی واضح ترین نمونه است. این کشور که در سال 2005 وضعیت نامزدی اعطا شد، سال‌ها به دلیل مخالفت یونان با نام خود نتوانست پیشرفت کند. توافقنامه پرسپا 2018 نشان داد که حتی اختلافات عمیقا ریشه دار را می توان از طریق شجاعت سیاسی و دیپلماسی حل و فصل کرد.

اما این کشور به زودی با مخالفت های جدیدی از سوی بلغارستان مواجه شد که مبتنی بر تفاسیر رقابتی از تاریخ، زبان و هویت ملی بود. بر اساس چارچوب مذاکرات 2022 اتحادیه اروپا، اصلاحیه قانون اساسی که بلغارها را در میان جوامع ذکر شده در قانون اساسی مقدونیه شمالی به رسمیت می شناسد، شرط حرکت به مرحله بعدی مذاکرات است.

سایر اختلافات مربوط به مسائل مرزی به ارث رسیده از یوگسلاوی، دسترسی به منابع طبیعی، حقوق اقلیت ها و روایت های تاریخی رقیب است. به عنوان مثال، بوسنی و هرزگوین و صربستان در مورد بخش هایی از مرزهای خود در امتداد رودخانه درینا سؤالات دیرینه ای دارند.

راه حل های فنی ممکن است نیاز به مرزبندی، تخصص حقوقی یا داوری داشته باشند، اما اجرای آنها به رضایت سیاسی بستگی دارد. اختلاف نظر در مورد تاریخ و هویت حتی بیشتر در معرض دستکاری سیاسی داخلی است، به ویژه زمانی که دولت ها انگیزه کمی برای سازش دارند.

از آنجایی که اتحادیه اروپا بلندپروازی های خود را گسترش می دهد و تدابیر سخت گیرانه تری برای اعضای جدید به نمایش می گذارد، تعداد فرصت ها برای کشورهای عضو برای قطع پیشرفت یک نامزد در مورد مسائل دوجانبه احتمالا افزایش می یابد.

(L-R، ردیف اول) نخست وزیر صربستان آنا برنابیچ، نخست وزیر مقدونیه شمالی دیمیتر کوواچفسکی، نخست وزیر جمهوری مونته نگرو دریتان آبازوویچ، نخست وزیر کوزوو آلبین کورتی، نخست وزیر بوسنی و هرزگوین زوران تگلتیجا و نخست وزیر آلبانی ادی راما در مراسم امضای قرارداد در برلین، آلمان.

از آغاز روند برلین در سال 2014، حل و فصل مسائل دوجانبه یکی از چهار رکن بود. این نتیجه درس هایی بود که در مورد چالش های بالقوه در دور قبلی گسترش اتحادیه اروپا آموخته شد.

قبل از توسعه سال 2004، این واقعیت که مجارستان مزایای ویژه ای را به مجارهای قومی در کشورهای همسایه ارائه می داد، باعث ایجاد اصطکاک با رومانی و اسلواکی شد. این حساسیت سیاسی روابط خویشاوندان و دولت ها را برجسته کرد. با این حال، روند توسعه بدون اختلالات عمده پیش رفت.

این تا حد زیادی به لطف پیمان ثبات در اروپا از سال 1993 بود که از انفجار اختلافات دوجانبه در مورد مرزها و حقوق اقلیت ها در روند الحاق جلوگیری کرد. به عنوان یک اقدام دیپلماسی پیشگیرانه، این طرح با موفقیت از طریق توافقات دوجانبه و سه جانبه و از طریق تمرکز بر روابط حسن همجواری اجرا شد.

روند برلین در این جبهه بلندپروازانه آغاز شد. در نشست سال 2015 در وین، رهبران بالکان غربی متعهد شدند که مسائل دوجانبه باقیمانده را به صورت مسالمت آمیز حل کنند و مسیر اروپایی یکدیگر را مسدود نکنند. به دنبال آن دو اختلاف مرزی در سال های 2015 و 2016 حل و فصل شد.

در لندن در سال 2018، همه شرکت‌کنندگان در فرآیند برلین بیانیه‌ای درباره همکاری‌های منطقه‌ای و روابط حسن همجواری امضا کردند که تعهدات سال 2015 را یادآور شد و گزارش‌های سالانه و ارزیابی پیشرفت را پیش‌بینی کرد. در این بیانیه همچنین به درخواست کمیسیون اروپا برای استفاده نکردن از مسائل حل نشده برای جلوگیری از پیوستن همسایگان به اتحادیه اروپا اشاره شده است. با این حال، اینها تعهدات سیاسی بودند، نه تعهدات کاملا قابل اجرا.

همین قول بارها تمدید شده است. نشست سال 2024 در برلین بر اهمیت حل و فصل مسائل دوجانبه از طریق گفتگو تاکید کرد. در اکتبر 2025، وزرای خارجه فرآیند برلین در مورد بیانیه قلعه هیلزبورو در مورد روابط خوب همسایگی توافق کردند و متعهد شدند، از جمله، از مسائل باقی مانده برای ایجاد مانع در توافقات حاصل شده توسط شش بالکان غربی در فرآیند برلین استفاده نکنند.

این توسعه خوشایند بود، اما یک دهه اعلامیه و تعهد مانع از ابزاری شدن اختلافات دوجانبه در مذاکرات الحاق اتحادیه اروپا نشده است.

فرآیند برلین می‌تواند با استفاده از شبکه‌های نهادی موجود کشورهای شریک و با اجرای فهرست‌بندی پیش‌بینی‌شده در لندن موضوع به موضوع منجر شود: سابقه اختلافات، گام‌های برداشته‌شده توسط هر دو طرف و موانع حل و فصل، با تخصص مستقل در صورت لزوم.

موسسات اتحادیه اروپا و دولت های شرکت کننده باید از پلت فرم فرآیند برلین برای ارائه میانجیگری ساختاریافته و تشویق داوری بین المللی یا داوری مورد توافق دوجانبه برای مسائل مناسب با آن، همراه با دیپلماسی پیشگیرانه استفاده کنند. در جایی که تقاضا به عنوان شرط الحاق ارائه می شود، باید به دنبال راه حل جمعی و نه دوجانبه بود. رابطه آن با چارچوب مذاکره کشور کاندید باید آشکارا توضیح داده شود تا اینکه به عنوان بدیهی تلقی شود.

کشورهای نامزد بالکان غربی نیز وظایفی دارند. خیلی قبل از مراحل نهایی مذاکرات، آنها باید پیشنهادهای حقوقی و سیاسی معتبری را تهیه کنند و در برابر لفاظی های ناسیونالیستی که سازش را دشوارتر می کند، مقاومت کنند. تا زمانی که رأی اکثریت واجد شرایط اولویت نداشته باشد، تصمیمات الحاق در نهایت به توافق کشورهای عضو اتحادیه اروپا بستگی دارد و نمی توان با بیانیه دیگری از اجلاس سران، اجماع را از بین برد.

اما این وظیفه نمی تواند به تنهایی بر دوش نامزدها باشد. کشورهای عضو دارای قدرت نامتقارن هستند و باید انتظار داشت که آن را با تعهدات خود در رابطه با روابط حسن همجواری که خودشان تایید می‌کنند، به طور مداوم اعمال کنند.

اجلاس فرآیند برلین در مونته نگرو آزمایشی را ارائه می دهد. با زاگرب و پودگوریتسا در خانه، بحث نیازی به این نیست که آیا شکایات برجسته مهم هستند یا خیر - واضح است که آنها مهم هستند. این باید در مورد چگونگی حل آنها باشد بدون اینکه اجازه دهیم اهرم یک طرف روند الحاق عادلانه و شایستگی را جایگزین کند.

اگر روند برلین نتواند اعلامیه های مکرر خود را به یک رویه معتبرتر تبدیل کند، اختلافات دوجانبه یک لایه غیررسمی از مشروطیت اتحادیه اروپا باقی خواهد ماند - و زمین بازی ناهموار باقی خواهد ماند.

Marika Djolai یک تحلیلگر مستقر در بریتانیا و پژوهشگر مدعو در دانشگاه پلوپونز است. او یکی از نویسندگان کتاب ده سال مطالعه سرمایه گذاری فرآیند برلین (2024) است.

نظرات بیان شده متعلق به نویسنده است و لزوما منعکس کننده دیدگاه BIRN نیست.