فنلاند در آستانه راه‌اندازی اولین مخزن دائمی پسماند هسته‌ای جهان
فنلاند مجوز بهره‌برداری از نخستین مخزن نهایی جهان برای سوخت مصرف‌شده نیروگاه‌های هسته‌ای را صادر کرده است. تأسیسات "اونکالو" در اعماق زمین ساخته شده و قرار است مواد پرتوزا را برای دوره‌های بسیار طولانی در آن مدفون شوند.
فنلاند مجوز بهره‌برداری از نخستین مخزن دائمی جهان برای سوخت مصرف‌شده نیروگاه‌های هسته‌ای را صادر کرده است. شرکت پوسیوا، مسئول دفع پسماندهای هسته‌ای فنلاند، ۲۲ اکتبر ۲۰۲۶ اعلام کرد که این تأسیسات زیرزمینی در منطقه اورایوکی، در جنوب غربی این کشور، به‌زودی فعالیت خود را آغاز می‌کند.
انبار دائمی پسماند هسته‌ای، تأسیساتی است که برای نگهداری دائمی مواد رادیواکتیو حاصل از فعالیت نیروگاه‌های هسته‌ای طراحی می‌شود. در این تأسیسات سوخت مصرف‌شده در محفظه‌های مقاوم قرار می‌گیرد و در اعماق زمین، در لایه‌های سنگی پایدار دفن می‌شود. هدف از این روش، محصور کردن مواد رادیواکتیو و جلوگیری از انتشار آن‌ها در محیط زیست برای دوره‌های بسیار طولانی است.
ایلکا پویکولاینن، مدیرعامل شرکت پوسیوا، صدور مجوز بهره‌برداری را "روزی بزرگ و تاریخی" برای این شرکت و فنلاند توصیف کرد. با این حال، پیش از آغاز دفن نهایی سوخت‌های مصرف‌شده، شرکت باید آزمایش‌ها و بازرسی‌های لازم را انجام دهد؛ این مراحل باید از سوی سازمان ایمنی پرتوی و هسته‌ای فنلاند بررسی و تأیید شوند.
مخزن اونکالو در بستری از سنگ‌های سخت ساخته شده که قدمت آن به حدود یک میلیارد و ۹۰۰ میلیون سال می‌رسد. این تأسیسات ظرفیت نگهداری شش هزار و ۵۰۰ تن اورانیوم را دارد و قرار است سوخت‌های مصرف‌شده پنج رآکتور هسته‌ای فنلاند را در خود جای دهد.
سوخت مصرف‌شده نیروگاه‌های هسته‌ای حتی پس از پایان استفاده در رآکتور، برای هزاران سال پرتوزایی خطرناک خود را حفظ می‌کند. به همین دلیل، نگهداری ایمن و بلندمدت این مواد یکی از چالش‌های اساسی استفاده از انرژی هسته‌ای به شمار می‌رود.
بر اساس طرح شرکت پوسیوا، ابتدا میله‌ها و مجموعه‌های سوخت مصرف‌شده در محفظه‌های مسی مقاوم در برابر خوردگی قرار می‌گیرند، سپس این محفظه‌ها به درون حفره‌هایی که در تونل‌های سنگی حفر شده‌اند، منتقل، حفره‌ها پر و دهانه آن‌ها با درپوش‌هایی از بتن تقویت‌شده با فولاد مسدود خواهد شد.
هدف از این روش، محصور کردن مواد پرتوزا در اعماق زمین و جلوگیری از انتشار آن‌ها در محیط پیرامون برای دوره‌های بسیار طولانی است.
از زمان احداث نخستین نیروگاه‌های هسته‌ای در دهه ۱۹۵۰ میلادی، کشورهای استفاده‌کننده از این فناوری با این پرسش روبه‌رو بوده‌اند که چگونه باید با پسماندهای پرتوزا و خطرناک آن برخورد کنند. در حال حاضر، بخش عمده این پسماندها در تأسیسات موقت نگهداری می‌شوند؛ روشی که نیازمند نظارت و مدیریت مستمر است.
دفن نهایی در اعماق زمین یکی از راهکارهایی است که برای نگهداری بلندمدت سوخت مصرف‌شده هسته‌ای در نظر گرفته شده است. برخلاف انبارهای موقت، مخازن نهایی برای محصورسازی پسماندها در ساختارهای زمین‌شناختی پایدار طراحی می‌شوند تا خطر انتشار مواد پرتوزا در محیط کاهش یابد.
فنلاند در این زمینه پیشگام شده است. کشورهای دیگری، از جمله سوئد و فرانسه، نیز در حال ساخت تأسیسات دفن نهایی پسماندهای هسته‌ای هستند؛ با این حال، انتظار می‌رود فنلاند نخستین کشوری باشد که مخزن زیرزمینی خود را به بهره‌برداری می‌رساند.
ساخت تاسیسات اونکالو نمونه‌ای از پیچیدگی فنی و زمانی مدیریت پسماندهای هسته‌ای است. در حالی که احداث نیروگاه‌های هسته‌ای معمولاً بین هفت تا ۱۵ سال طول می‌کشد، ساخت این مخزن زیرزمینی در دل سنگ‌های سخت ۲۲ سال زمان برده است. با وجود صدور مجوز بهره‌برداری، آغاز دفن نهایی سوخت مصرف‌شده همچنان به انجام آزمایش‌ها، بازرسی‌ها و تأیید نهاد نظارتی فنلاند وابسته است.
راه‌اندازی این تأسیسات می‌تواند نقطه عطفی در مدیریت پسماندهای هسته‌ای باشد؛ پسماندهایی که خطر آن‌ها به چند دهه یا چند قرن محدود نمی‌شود و نگهداری ایمنشان مسئولیتی برای نسل‌های آینده نیز به شمار می‌رود.
فنلاند در زمینه دفن نهایی سوخت مصرف‌شده نیروگاه‌های هسته‌ای از دیگر کشورهای استفاده‌کننده از این فناوری پیش افتاده است؛ در حالی که بسیاری از کشورها همچنان سوخت مصرف‌شده را در تأسیسات موقت نگهداری می‌کنند، فنلاند با بهره‌برداری از تاسیسات اونکالو در آستانه راه‌اندازی نخستین مخزن زیرزمینی جهان برای دفن دائمی این مواد قرار دارد.
کشور سوئد نیز پروژه‌ای مشابه را دنبال می‌کند. دولت این کشور در سال ۲۰۲۴ مجوز ساخت مخزن نهایی سوخت مصرف‌شده هسته‌ای را در منطقه فورسمارک صادر کرد و عملیات آماده‌سازی محل در ژانویه ۲۰۲۵ آغاز شد. این تأسیسات قرار است در عمق حدود ۵۰۰ متری زمین ساخته شود و ظرفیت نگهداری حدود ۱۲ هزار تن سوخت مصرف‌شده را داشته باشد، با این حال، پروژه سوئد هنوز در مرحله ساخت قرار دارد.
در فرانسه نیز، پروژه "سیژئو" با هدف دفن زمین‌شناختی عمیق پسماندهای پرتوزا با سطح فعالیت بالا و پسماندهای با سطح فعالیت متوسط و عمر پرتوزایی طولانی در دست پیگیری است. درخواست مجوز ساخت این تأسیسات در سال ۲۰۲۳ ارائه شد، اما این پروژه نیز هنوز به مرحله بهره‌برداری نرسیده است.
ایالات متحده آمریکا نیز با وجود برخورداری از شمار زیادی نیروگاه هسته‌ای، هنوز مخزن زمین‌شناختی نهایی فعالی برای سوخت مصرف‌شده نیروگاه‌های تجاری ندارد. طرح مخزن "کوه یوکا" در ایالت نوادا، که سال‌ها به‌عنوان گزینه اصلی مطرح بود، به مرحله بهره‌برداری نرسیده است
. در حال حاضر، سوخت مصرف‌شده نیروگاه‌های آمریکا عمدتاً در حوضچه‌های آب و محفظه‌های خشک ویژه، در محل نیروگاه‌ها نگهداری می‌شود.
تجربه این کشورها نشان می‌دهد که یافتن راه‌حلی دائمی برای مدیریت سوخت مصرف‌شده هسته‌ای همچنان یکی از چالش‌های بلندمدت صنعت هسته‌ای است. در صورت آغاز دفن نهایی سوخت مصرف‌شده در تأسیسات اونکالو، فنلاند نخستین کشوری خواهد بود که این روش را در مقیاس عملیاتی به کار می‌گیرد؛ اقدامی که می‌تواند الگویی برای دیگر کشورهایی باشد که در پی راهکاری بلندمدت برای مدیریت مواد پرتوزا هستند.