فیزیکدان بلژیکی برای تبدیل یخ قطب جنوب به تلسکوپ برنده نوبل شد

در اعماق یخ‌های قطب جنوب، آشکارسازی به بزرگی یک کیلومتر مکعب نصب شده که برای شکار برخی از گریزان‌ترین ذرات جهان هستی ساخته شده است. مردی که این طرح را در ذهن پروراند، روز سه‌شنبه جایزه نوبل فیزیک را دریافت کرد.فرانسس هالزن، فیزیک‌دان بلژیکی، روز سه‌شنبه به خاطر کار پیشگامانه‌ای که با استفاده از یخ‌های قطب جنوب نوترینوها را از دورترین نقاط کیهان ثبت می‌کند، برنده جایزه نوبل فیزیک ۲۰۲۶ شد.الن مونز، دبیرکل آکادمی سلطنتی علوم سوئد، در یک نشست خبری در استکهلم گفت: «جایزه امسال درباره پیام‌رسان‌های شبح‌گون از فضاست».هیات داوران هالزن را «به دلیل مشارکت‌های تعیین‌کننده در رصدخانه نوترینویی آیس‌کیوب و کشف نوترینوهای پرانرژی با منشأ کیهانی» مورد تجلیل قرار داد.آکادمی اعلام کرد که کار او بنیان این رصدخانه را شکل داده؛ رصدخانه‌ای که آن را «یک کیلومتر مکعب یخ مجهز به حسگرهای نوری» توصیف کرد و افزود که این پروژه «راه را برای گونه‌ای تازه از ستاره‌شناسی هموار کرده است».این آشکارساز به پژوهشگران امکان می‌دهد نوترینوها، این ذرات زیراتمی نادر، را «از فرایندهای بسیار پرانرژی در جهان دوردست» ثبت کنند.هالزن ۸۲ ساله در شهر تینن در بلژیک به دنیا آمده و شهروند ایالات متحده است. او استاد دانشگاه ویسکانسین–مدیسن است و ریاست موسسه فیزیک ذرات بنیادی این دانشگاه را بر عهده دارد.او که اندکی پس از اعلام خبر، از ایتالیا و به صورت تلفنی در نشست خبری حضور یافت، گفت: «این یک شگفتی بزرگ بود و طبیعتا انتظارش را نداشتم».او افزود: «اما شنیدن خبر این جایزه بسیار خوشحال‌کننده است».چشمی غول‌پیکر در دل یخنوترینوهای پرانرژی در همان محیط‌های خشونت‌بار کیهانی شکل می‌گیرند که سایر ذرات در آن ایجاد می‌شوند، اما برخلاف بقیه در فضای کیهانی در مسیر مستقیم حرکت می‌کنند و دست‌نخورده به ما می‌رسند.آکادمی در بیانیه‌ای اعلام کرد: «نوترینوها بدون تغییر مسیر یا از دست دادن انرژی به ما می‌رسند و همین به این معناست که می‌توانند اطلاعاتی در اختیارمان بگذارند که به هیچ شیوه دیگری قابل دسترس نیست».مشکل اینجاست که مشاهده آنها به‌ شدت دشوار است. هیات داوران گفت: «نوترینوهای کیهانی با انرژی‌های فوق‌العاده بالا بسیار کمیاب‌اند، بنابراین برای ثبت تعداد کافی از برخوردها به حجم عظیمی از یخ نیاز است».هالزن نخستین بار در سال ۱۹۸۸ طرح ایجاد این رصدخانه را مطرح کرد و ایده‌اش خیلی زود نظر دیگر پژوهشگران را جلب کرد. چند سال بعد آزمایش‌های اولیه انجام شد، اما ساخت آشکارساز تا سال ۲۰۱۱ به پایان نرسید.او از آغاز تاکنون، پژوهشگر اصلی پروژه آیس‌کیوب بوده است؛ رصدخانه‌ای که در ایستگاه اموندسن–اسکات در قطب جنوب قرار دارد و بزرگ‌ترین آشکارساز نوترینو در جهان به شمار می‌رود.هالزن گفت: «برای من، لذت اصلی این ماجرا، جدا از گرفتن نوبل، این امید است که این جایزه بازتابی باشد از شجاعت واقعی کسانی که از همان آغاز به این پروژه پیوستند».از لوون تا قطب جنوبهالزن در سال ۱۹۶۶ مدرک کارشناسی‌ارشد فیزیک خود را از دانشگاه کی‌یو لوون گرفت و در سال ۱۹۶۹ دکترای خود را دریافت کرد.او از دهه ۱۹۷۰ یکی از چهره‌های شاخص در حوزه پرتوهای کیهانی و فیزیک ذرات کیهانی بوده و پژوهش‌هایی درباره ناهنجاری‌های پرتوهای کیهانی و ماده کوارکی منتشر کرده است.او همچنین عضویت در کمیته‌های مشورتی مختلف، از جمله رصدخانه نوترینوی سادبری در کانادا و برخی از موسسات ماکس پلانک در آلمان را در کارنامه دارد.جایزه هالزن دومین نوبل فصل امسال است. روز دوشنبه، نوبل پزشکی به کارل دایسروث، روان‌پزشک و عصب‌شناس آمریکایی، و دو دانشمند آلمانی، پیتر هگه‌من و گئورگ ناگل، برای کار پیشگامانه‌شان در حوزه اپتوژنتیک، دانشی که از نور برای کنترل پیام‌های عصبی استفاده می‌کند، اهدا شد.جایزه شیمی روز چهارشنبه اعلام می‌شود و برنده نوبل ادبیات نیز روز پنجشنبه معرفی خواهد شد. پرمخاطب‌ترین جایزه، نوبل صلح، روز جمعه اعلام می‌شود.دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، سال گذشته برای به دست آوردن این جایزه سخت لابی کرد، اما این ماریا کورینا ماچادو، رهبر مخالفان ونزوئلا، بود که نوبل صلح را برد و بعدتر مدال نوبلش را به او اهدا کرد. کمیته نوبل می‌داند که او امسال هم با دقت روند را دنبال خواهد کرد.نوبل اقتصاد روز دوشنبه ۱۲ اکتبر به عنوان آخرین جایزه فصل نوبل اهدا می‌شود.هر جایزه نوبل شامل یک دیپلم، یک مدال طلای نوبل و ۱۲ میلیون کرون سوئد، معادل حدود ۱٫۱ میلیون یورو، است که در صورت چند برنده بودن جایزه میان آنان تقسیم می‌شود.برندگان قرار است جوایز خود را در مراسمی رسمی در ۱۰ دسامبر، سالروز درگذشت آلفرد نوبل در سال ۱۸۹۶، دریافت کنند؛ کسی که این جوایز را در وصیت‌نامه‌اش پایه‌گذاری کرد.