قانون تعادل دیپلماتیک آسیای مرکزی در مورد نمایش از بیشکک تا نیویورک

مناظره عمومی هشتاد و یکمین مجمع عمومی سازمان ملل در این هفته به پایان رسید و سخنرانی های آسیای مرکزی، اقدام متعادل کننده منطقه را به نمایش گذاشت. با حرکت جهان به سمت چندقطبی شدن، پنج کشور آسیای مرکزی در تنگنا قرار می گیرند. آنها باید روابط با دو قدرت پیشرو جهانی، ایالات متحده و چین را مدیریت کنند و در عین حال روابط خود را با روسیه که با آن پیوندهای عمیق تاریخی، اقتصادی و سیاسی مشترک دارند، حفظ کنند.

سه هفته قبل از شروع مناظره، قرقیزستان میزبان اجلاس بیست و پنجمین سالگرد سازمان همکاری شانگهای (SCO) در 31 اوت و 1 سپتامبر بود. چهار کشور از پنج کشور آسیای مرکزی - قزاقستان، قرقیزستان، تاجیکستان و ازبکستان - اعضای سازمان همکاری شانگهای هستند، در حالی که ترکمنستان بی طرف به طور رسمی به عنوان یک مهمان شرکت می کند.

سازمان همکاری شانگهای به طور گسترده به عنوان وسیله‌ای برای پکن و مسکو برای محدود کردن ردپای واشنگتن در اوراسیا تلقی می‌شود و بیانیه بیشکک در اجلاس 2026 باعث نارضایتی ایالات متحده شد، از محکومیت قاطع حملات نظامی به ایران تا مخالفت با «اقدامات قهری یک‌جانبه». در مجموع، این دو گردهمایی یک تقسیم کار واضح در دیپلماسی آسیای مرکزی را آشکار می کند. دولت‌های منطقه نارضایتی پکن و مسکو را در زمینه‌های گروه‌های منطقه‌ای مانند سازمان همکاری شانگهای منعکس می‌کنند، واشنگتن را از طریق کانال‌های دوجانبه با توافق‌هایی ملموس مواجه می‌کنند و از برجام استفاده می‌کنند.

تریبون مجمع عمومی (UNGA) تا حد امکان کمتر چیزی را بیان کند که ممکن است هر یک از این سه نفر را آزار دهد. تعادل با اینکه چه کسی حاضر شد شروع می شود. روسای جمهور قاسم جومارت توکایف، امامعلی رحمان، شوکت میرضیایف و صدیر جپاروف همگی شخصا در کنار شی جین پینگ چین، ولادیمیر پوتین از روسیه و نارندرا مودی از هند در اجلاس سازمان همکاری شانگهای شرکت کردند. سه هفته بعد، تنها جپاروف پس از توقف در ایالت یوتا، به نیویورک سفر کرد. هر پنج کشور آسیای مرکزی سال گذشته سران کشورهای خود را برای هشتادمین سالگرد تاسیس سازمان ملل فرستاده بودند.

شی و مودی نیز جلسه امسال را نادیده گرفتند، اگرچه شی در همان زمان در یک سفر دولتی در واشنگتن بود. اما این بدان معنا نیست که آسیای مرکزی واشنگتن را به خاطر رقبای خود رها کرده است. قزاقستان، برای نمونه، از قطعنامه 2803 شورای امنیت، مصوبه نوامبر 2025 که طرح صلح غزه ترامپ و شورای صلح او را تأیید می کرد، حمایت کرد، حتی اگر روسیه و چین رای ممتنع دادند. توکایف روی آن هیئت می نشیند. قزاقستان که نوامبر گذشته اعلام کرد به توافقنامه آبراهام می‌پیوندد، در اولین نشست توافقنامه خود در نیویورک در 24 سپتامبر نیز شرکت کرد.

جپاروف، به نوبه خود، شکایت سازمان همکاری شانگهای در مورد تحریم های غرب را به تریبون مجمع عمومی سازمان ملل برد، با این حال از ترامپ به خاطر قطع کمک های مالی آمریکا به سازمان های غیردولتی خارجی تشکر کرد. اینها حرکات کم‌هزینه‌ای هستند که هدفشان یک کاخ سفید معاملاتی است و همراه با تجارت است. در اواسط اکتبر، مارکو روبیو، وزیر امور خارجه ایالات متحده، هیئتی متشکل از بیش از 100 شرکت آمریکایی را برای نشست وزیران C5+1 که اولین سفر او به منطقه است، به سمرقند خواهد رفت. با رقابت ایالات متحده و چین برای تامین مواد معدنی حیاتی، پایتخت های آسیای مرکزی چیزی را دارند که واشنگتن می خواهد.

در همین حال، پکن تجارت در مقیاسی را پیشنهاد می‌کند که واشنگتن نمی‌تواند برابری کند. شی اجلاس بیشکک را با یک سفر دولتی به قرقیزستان همراه کرد و متعهد شد که مرکز سازمان همکاری شانگهای برای همکاری هوش مصنوعی و 100 پروژه مشترک فناوری در طول سه سال ایجاد کند. او پس از اینکه تجارت کالاهای چین و آسیای مرکزی به رکورد ۱۰۶ میلیارد دلار در سال گذشته رسید، به عنوان بزرگترین شریک تجاری منطقه وارد شد. در بیشکک، هر چهار عضو آسیای مرکزی نیز بر حمایت خود از طرح کمربند و جاده چین تاکید کردند. رقابت بین دو قدرت به پایتخت های آسیای مرکزی اجازه می دهد تا با هر دوی آنها چانه زنی کنند.

آسیای مرکزی همچنین در حال ایجاد نفوذ در داخل سیستم سازمان ملل است و تقلای قدرت های بزرگ برای ثروت معدنی آن ممکن است به آن اهرم بیشتری برای ارتقای سطح جهانی خود بدهد. قرقیزستان با 142 رای در ماه ژوئن به شورای امنیت پیوست. تاجیکستان از آدرس UNGA خود برای اعلام اولین پیشنهاد خود در شورای امنیت سازمان ملل برای سال های 2028-2029 استفاده کرد. ازبکستان نامزدی خود را برای سال های 2035-2036 اعلام کرد و سال آینده ریاست جنبش غیرمتعهدها را بر عهده خواهد داشت، در حالی که ترکمنستان ریاست گروه کشورهای در حال توسعه محصور در خشکی را بر عهده خواهد داشت.

بیانیه ازبکستان که توسط دختر رئیس جمهور و رئیس اداره ریاست جمهوری، سعیده میرضیایوا ایراد شد، به خوبی عمل توازن را نشان داد. میرضیایوا با مشاهده اینکه از کشورها پرسیده می‌شود کدام طرف را انتخاب می‌کنند، به جای اردوگاه، با رد بیانیه بیشکک با رویکردهای «بلاک‌محور و تقابل‌آمیز» با «کرامت انسانی» پاسخ داد. میرضیایف رئیس جمهور ازبکستان در بیشکک در کنار شی و پوتین نشست. ماه آینده سمرقند میزبان روبیو است. استراتژی چند برداری آسیای مرکزی ناپدید نشده است، اما شکل آن تغییر کرده است.

منطقه اکنون از نظر لفاظی با پکن و مسکو در تنظیمات گروه های منطقه ای، از نظر مادی با واشنگتن در معاملات دوجانبه و با هیچ کس خاص در سازمان ملل متحد است. با تشدید رقابت قدرت های بزرگ، سؤالات باز این است که دولت های آسیای مرکزی تا چه زمانی می توانند این موقعیت را حفظ کنند و چقدر می توانند از آن سود ببرند.