محاکمه دوباره شبکه‌های اجتماعی: رویارویی متا و اسنپ با هیات منصفه درباره آسیب به نوجوانان

قرار است روز چهارشنبه در لس‌آنجلس انتخاب هیات‌منصفه برای یک دادگاه شاخص دیگر در آمریکا درباره آسیب‌های ادعایی شبکه‌های اجتماعی بر کاربران جوان آغاز شود؛ دادگاهی که در آن متا و برای نخستین بار اسنپ در جایگاه متهم قرار دارند.در سال‌های اخیر هزاران شکایت در دادگاه‌های محلی، ایالتی و فدرال آمریکا و همچنین در دادگاه‌های اروپا در فرانسه، ایتالیا، دانمارک و هلند مطرح شده است؛ شکایت‌هایی با ادعاهایی درباره صدمات وارد شده به کودکان و نوجوانان از سوی شرکت‌های شبکه اجتماعی و پلتفرم‌های آنها.پلتفرم‌های شبکه اجتماعی در سراسر جهان با موج مخالفت درباره خطرات الگوریتم‌های خود روبه‌رو شده‌اند؛ از ممنوعیت استفاده از شبکه‌های اجتماعی در برخی نقاط استرالیا و اروپا گرفته تا طرح «قانون کودکان اتحادیه اروپا» از سوی کمیسیون اروپا که هدف آن برداشتن بار مسئولیت مراقبت از کودکان در فضای آنلاین از دوش والدین و بازگرداندن آن به پلتفرم‌ها، همراه با ممنوعیت استفاده از شبکه‌های اجتماعی برای افراد زیر ۱۵ سال است.پرونده‌های حقوقی در آمریکا و دیگر نقاط جهان تاثیر مشابهی داشته و شرکت‌ها را وادار کرده است تغییرات اساسی در پلتفرم‌ها و قابلیت‌های خود ایجاد کنند تا استفاده از آنها امن‌تر شود.متا و یوتیوب در نخستین پرونده آمریکا در ماه مارس امسال شکست خوردند؛ زمانی که هیات‌منصفه آنها را به طور مشترک مسئول آسیب‌رساندن به یک کاربر جوان با نام اختصاری KGM تشخیص داد و این دو شرکت فناوری را به پرداخت مجموعا ۶ میلیون دلار (۵.۴ میلیون یورو) محکوم کرد.متا آن زمان اعلام کرد که «با احترام» با این رای موافق نیست. اسنپ و تیک‌تاک پیش از آغاز آن دادگاه با KGM به توافق رسیدند.چند ماه بعد، اسنپ، تیک‌تاک و یوتیوب در پرونده دیگری که قرار بود در ماه اوت به دادگاه برود به توافق رسیدند؛ شاکی این پرونده که با نام RKC شناخته می‌شود پس از آن باقی ادعاهای خود علیه متا را پس گرفت و همین امر باعث شد شرکت صاحب اینستاگرام و فیس‌بوک بدون نیاز به مصالحه از برگزاری دادگاه در این پرونده رها شود.تیک‌تاک و یوتیوب پیشتر در پرونده جدید نیز به عنوان متهم نام برده شده بودند، اما به گفته وکلای آنها، هر دو شرکت پیش از آغاز دادگاه با شاکیان این پرونده، که با حروف اختصاری SJ و KDB معرفی شده‌اند، به توافق رسیدند.به گفته وکلای طرفین، متا نیز با یکی از شاکیان یعنی SJ به توافق رسید، اما با KDB به مصالحه نرسید.یک قاضی ایالتی در کالیفرنیا هر دو پرونده را در قالب یک دادگاه واحد ادغام کرد.اگر تا پیش از آغاز بیانیه‌های افتتاحیه در ۴ نوامبر توافق‌های جدیدی حاصل نشود، دادگاه تازه با حضور متا و اسنپ در جایگاه متهم ادامه خواهد یافت.انتظار می‌رود از نیمه نوامبر شاهدان کلیدی در دادگاه شهادت دهند؛ از جمله مارک زاکربرگ مدیرعامل متا، آدام موسری رئیس اینستاگرام و ایوان اشپیگل مدیرعامل اسنپ.اوایل همین ماه یک قاضی در نیومکزیکو حکم داد که متا باید ۲۵ میلیارد دلار (۲۲.۵ میلیارد یورو) پرداخت کند، پس از آن که این شرکت در پرونده‌ای مرتبط با رسوایی کمبریج آنالیتیکا مسئول فریب کاربران این ایالت درباره نحوه استفاده از داده‌هایشان شناخته شد.هیات‌منصفه نیومکزیکو پیشتر نیز این غول شبکه‌های اجتماعی را بابت آسیب‌رساندن به کودکان مسئول دانسته بود؛ حکمی که به جریمه‌ای مجموعا ۹۴۲ میلیون دلار (۸۴۶.۷ میلیون یورو) انجامید.در ماه اوت، متا پذیرفت بیش از ۱۸ میلیارد دلار (۱۶.۱ میلیارد یورو) جریمه بپردازد و همزمان تغییراتی در اینستاگرام و فیس‌بوک برای کاربران نوجوان اعمال کند؛ این توافق زمانی حاصل شد که این شرکت چند روز پس از آغاز دادگاهی در کالیفرنیا با ۵۲ دادستان کل ایالتی به مصالحه رسید.بخشی از این توافق مشروط به آن بود که یوتیوب و تیک‌تاک نیز تغییرات مشابهی در محصولات خود انجام دهند، از جمله محدود کردن زمان استفاده روزانه از صفحه‌نمایش.«اعتیادآور و مسئله‌ساز»در حالی که نهادهای ناظر در سراسر جهان برای مهار یا حتی ممنوع کردن استفاده از شبکه‌های اجتماعی توسط نوجوانان تلاش می‌کنند، شکایت‌های حقوقی در آمریکا بر ادعاهای مربوط به طراحی اعتیادآور و روش‌های فریبنده شرکت‌های شبکه اجتماعی تمرکز داشته‌اند.در ماه نوامبر، وکلای دو شاکی لس‌آنجلس یعنی SJ و KDB طبق اسناد دادگاه استدلال خواهند کرد که موکلان‌شان از سنین ۱۳ و ۱۵ سالگی در معرض اپلیکیشن‌های شبکه اجتماعی «اعتیادآور و مسئله‌ساز» قرار گرفته‌اند.SJ، یک نوجوان اهل ایلی‌نوی، به گفته وکلایش استفاده از اسنپ‌چت، اپلیکیشن شرکت اسنپ، را به شکل وسواس‌آمیز آغاز کرد و در ادامه با مشکلات سلامت روان، اختلال تغذیه و خودآسیب‌رسانی روبه‌رو شد.به گفته وکلای KDB، این نوجوان ۱۸ ساله اهل میسیسیپی نیز به طور مشابه استفاده وسواسی از خدمات متا و اسنپ را توسعه داد که به وخامت وضعیت روانی و جسمی او انجامید.متا پیشتر این ادعاها را رد کرده است.متا در ماه ژوئیه به خبرگزاری فرانسه گفت: «ما از دفاع از خود در برابر شکایت‌های بی‌اساس عقب‌نشینی نخواهیم کرد».اسنپ قصد دارد استدلال کند که با دیگر اپلیکیشن‌ها مانند اینستاگرام و فیس‌بوک متا تفاوت دارد، زیرا تمرکز اسنپ‌چت عمدتا بر کارکرد پیام‌رسانی است.یک سخنگوی اسنپ در بیانیه‌ای گفت: «ما معتقدیم شواهد نشان خواهد داد که جامعه خود را در اولویت قرار داده‌ایم و این ادعاها تجربه شاکیان در اسنپ‌چت و نحوه طراحی پلتفرم ما را به طور بنیادی تحریف می‌کند».آسیب‌های شبکه‌های اجتماعی، دغدغه‌ای جهانیخارج از مرزهای آمریکا، شرکت‌های شبکه اجتماعی با فشار حقوقی قابل توجهی در سراسر جهان، به ویژه در اروپا، روبه‌رو شده‌اند.فرانسه در دو سال گذشته نه یک، نه دو، بلکه سه پرونده علیه تیک‌تاک شاهد بوده است.در نوامبر ۲۰۲۴، هفت خانواده شکایت مشترکی را با این ادعا مطرح کردند که تیک‌تاک نوجوانان را در معرض محتوای زیان‌آور قرار داده است. این پرونده در ماه مه امسال از یک دعوای مدنی به اقدام کیفری گسترش یافت و از ۷ به ۱۶ خانواده درگیر در شکایت رسید.پیش از این پرونده‌ها، مادر یک دختر ۱۵ ساله به نام ماری در سال ۲۰۲۳ شکایت کیفری جداگانه‌ای علیه تیک‌تاک مطرح کرده بود که زمینه‌ساز اقدامات بعدی شد.وکلای این پرونده موضوع را به اطلاع کمیسیون اروپا رساندند و این نهاد در ادامه تشخیص داد که تیک‌تاک با نقض مقررات آنلاین اتحادیه اروپا موسوم به قانون خدمات دیجیتال (DSA)، در تامین استانداردهای ایمنی و حساب‌های کاربری لازم برای حفاظت از کودکان در فضای آنلاین کوتاهی کرده است.همزمان در اکتبر ۲۰۲۵ در ایتالیا، جنبش والدین ایتالیایی (MOIGE) همراه با خانواده‌ها یک اقدام جمعی را برای تقویت راستی‌آزمایی سن زیر ۱۴ سال‌ها، افزایش شفافیت درباره نحوه کارکرد الگوریتم و مقابله با طراحی‌های فریبنده‌ای مانند اسکرول بی‌پایان آغاز کردند.نخستین جلسه رسیدگی در ماه مه امسال در میلان برگزار شد. متا و تیک‌تاک تلاش کردند این پرونده را با این استدلال که دادگاه‌های ایتالیا صلاحیت رسیدگی به رفتارهای شرکتی آنها را ندارند مختومه کنند، اما وکلای دادستانی اسناد جدیدی ارائه کردند که نشان می‌داد شرکت‌ها کاملا از ماهیت اعتیادآور و شکارچی‌گونه الگوریتم‌های خود و آسیب‌هایی که پلتفرم‌هایشان برای کودکان به همراه دارد آگاه بوده‌اند.ایتالیا در سپتامبر یک چارچوب حقوقی جدید تصویب کرد که قواعد صریحی برای مسئولیت مدنی و کیفری شرکت‌ها در ارتباط با هوش مصنوعی و پروفایل‌سازی پیش‌بینی‌گرانه تعیین می‌کند.جلسه نهایی رسیدگی برای ۱۹ نوامبر تعیین شده است و انتظار می‌رود قضات درباره شیوه‌های عملکرد این پلتفرم‌ها رای دهند. در صورت پیروزی شاکیان، شرکت‌ها ممکن است مجبور شوند سامانه‌های تایید سن دارای گواهی از نهادهای مستقل را پیاده کنند، قابلیت‌هایی را که شاکیان آنها را شکارچی‌گونه می‌دانند برچینند و هشدارهای سلامتی منتشر کنند؛ برای نمونه درباره طراحی مبتنی بر تحریک دوپامین.در سطح اروپا، کمیسیون اروپا مدتی است در حال تحقیق درباره پلتفرم‌های شبکه اجتماعی است. این کمیسیون در ماه فوریه امسال اعلام کرد طراحی تیک‌تاک ممکن است ناقض قانون خدمات دیجیتال باشد و نشانه‌های استفاده وسواسی، نگرانی‌ها درباره زمان استفاده از صفحه‌نمایش و ضعف کنترل والدین را مورد اشاره قرار داد.در ماه مارس، کمیسیون تحقیق مشابهی را درباره اسنپ‌چت آغاز کرد و هنوز در این باره تصمیمی نگرفته است.در یافته‌های جداگانه‌ای که در ماه‌های آوریل و ژوئیه منتشر شد، کمیسیون تشخیص داد که متا قانون خدمات دیجیتال را نقض کرده است، زیرا اقدام کافی برای حفاظت از کودکان زیر ۱۳ سال در برابر دسترسی به خدماتش انجام نداده و از قابلیت‌های طراحی اعتیادآور مانند اسکرول بی‌پایان و پخش خودکار استفاده کرده است؛ از همین رو از این شرکت خواسته شد این قابلیت‌ها را از پلتفرم‌های خود حذف کند.کمیسیون در ژوئیه همچنین اعلام کرد که تیک‌تاک ناکام مانده است تا از حریم خصوصی و امنیت کودکان از طریق تنظیمات حساب‌های عمومی خود حفاظت کند.