معماری بقا در اقیانوس: چرا همه‌ی خانه‌های برمودا سقف سفید و پلکانی دارند؟
خانه‌هایی که آب باران را تصفیه می‌کنند و در برابر توفان می‌ایستند؛ راز مهندسی برمودا چیست و چطور یک مشکل، شاهکار معماری خلق کرد؟
خانه‌هایی که آب باران را تصفیه می‌کنند و در برابر توفان می‌ایستند؛ راز مهندسی برمودا چیست و چطور یک مشکل، شاهکار معماری خلق کرد؟
زندگی در میانه اقیانوس اطلس، آن هم در جزیره‌ای بدون رودخانه، دریاچه یا چشمه آب شیرین، در نگاه اول ناممکن به نظر می‌رسد. بااین‌حال، ساکنان برمودا هر روز بدون نگرانی شیر آب را باز می‌کنند، دوش می‌گیرند و چای صبحگاهی‌شان را دم می‌کنند. فکر می‌کنید آب مردم چگونه تأمین می‌شود؟ باید سرتان را از پنجره‌ی یکی از این خانه‌ها بالا بگیرید و پاسخ را به چشم خودتان ببینید!
مسافرانی که برای نخستین‌بار از آسمان به برمودا خیره می‌شوند، خانه‌هایی با دیوارهای صورتی و آبی و زرد کم‌رنگ می‌بینند که سقف همه‌شان سفیدی خیره‌کننده‌ای دارد؛ سقف‌هایی که صاف و یکدست نیستند و مثل پلکانی از چهار طرف بالا می‌روند و در نوک بام به هم می‌رسند.
مارک تواین، نویسنده‌ی آمریکایی که در سفرهایش چند بار به برمودا رفته بود، این سقف‌ها را به روکش خامه‌ای روی کیک تشبیه کرد. تشبیه دقیقی به نظر می‌رسد، ولی فقط نیمی از ماجرا را روایت می‌کند. پشت این کیک‌های سفید، سیستمی مهندسی با قدمت چهارصد سال نفس می‌کشد که حیات در برمودا بدون آن معنایی نداشت.
بیایید با هم داستان سقف خانه‌های برمودا را مرور کنیم و ببینیم چرا اصلاً پلکانی‌اند، چرا سفید رنگ شده‌اند و چطور جزیره‌ای کوچک در دل اقیانوس، مسئله‌ی آب را با معماری حل کرد.
برمودا، یکی از سرزمین‌های فرامرزی بریتانیا، در شمال اقیانوس اطلس قرار دارد و فاصله‌اش با نزدیک‌ترین خشکی، یعنی سواحل کارولینای شمالی در آمریکا، به بیش از هزار کیلومتر می‌رسد. برخلاف تصور رایج، این مجمع‌الجزایر متعلق به کارائیب نیست؛ بلکه بسیار شمالی‌تر و منزوی‌تر است و در واقع تنها خشکی دریای سارگاسو به شمار می‌رود.
مجموع ۱۳۸ جزیره کوچک و بزرگ برمودا روی‌هم‌رفته ۵۴ کیلومترمربع مساحت دارند و از بسیاری از شهرهای متوسط امروزی نیز کوچک‌ترند. جزایر اصلی چنان در هم تنیده‌اند که با شبکه‌ای از پل‌ها به یکدیگر متصل شده‌اند و بومیان کل این پهنه را صرفاً «جزیره» می‌خوانند.
مردم برمودا همیشه باید با کمبود آب شیرین و طوفان‌های سهمگین کنار می‌آمدند
باوجود بارندگی‌های مطلوب، ریشه بحران آب در برمودا را باید در ساختار زمین‌شناختی‌اش جست‌وجو کرد. این جزایر روی بستری از سنگ‌آهک متخلخل بنا شده‌اند. سنگ‌آهک مثل اسفنج رفتار می‌کند. آب باران به‌جای اینکه روی سطح زمین جاری شود و جوی و رود و دریاچه بسازد، به‌سرعت در خلل‌وفرج سنگ فرومی‌رود و ناپدید می‌شود.
برمودا علاوه بر تشنگی ذاتی، با تهدید مداوم توفان‌های ویرانگر اطلس نیز دست‌وپنجه نرم می‌کند. وقتی تاریخ برمودا را مرور کنید، روایت مردمی را می‌خوانید که یاد گرفتند با دو چالش متضاد کمبود آب شیرین و وفور بادهای سهمگین کنار بیایند و سقف سفید پلکانی؛ پاسخی هم‌زمان به هر دو مشکل بود.
جالب اینکه تاریخ سکونت در برمودا خودش با یک طوفان شروع می‌شود. سال ۱۵۰۳، دریانورد اسپانیایی خوان دی برمودس این جزایر را در میانه‌ی اقیانوس اطلس دید و بعدها نام او بر این مجمع‌الجزایر ماند. اما برمودس هیچ‌وقت در جزیره پیاده نشد، چون صخره‌های مرجانی خطرناک اطراف برمودا اجازه‌ی نزدیک‌شدن نمی‌داد. تا صدسال بعد، برمودا خالی از سکنه باقی ماند.
جولای ۱۶۰۹، ناوگانی انگلیسی به فرماندهی سِر جورج سامرز عازم مستعمره تازه‌تأسیس جیمزتاون در ویرجینیا بود که طوفانی شدید ناوگان را متلاشی کرد . کشتی پرچم‌دار سی ونچر به‌شدت آسیب دید و آب با سرعت وارد بدنه‌اش شد.
درست وقتی خدمه امیدشان را از دست داده بودند، سامرز ساحل صخره‌ای برمودا را دید. کشتی را عمدا روی صخره‌های مرجانی راندند تا غرق نشود و تمامی ۱۵۰ سرنشین آن جان سالم به در بردند.
سرگذشت سکونت در برمودا، با معجزه نجات از یک کشتی‌شکستگی تاریخی آغاز شد
بازماندگان حدود ده ماه در جزیره ماندند، از چوب درختان محلی دو کشتی تازه ساختند و بیشترشان به جیمزتاون رفتند. گزارشی که یکی از سرنشینان از این ماجرا نوشت، آن‌قدر گیرا و جذاب بود که پژوهشگران احتمال می‌دهند شکسپیر برای نوشتن نمایشنامه‌ی طوفان از آن الهام گرفته باشد.
چند سال بعد، مهاجران انگلیسی برای سکونت دائم به برمودا آمدند و نخستین خانه‌های ساده‌شان را با اسکلتی از چوب سدر برمودایی و سقفی از برگ‌های نخل بومی جزیره ساختند. خانه‌ها ارزان و سریع ساخته می‌شدند، ولی تاب مقاومت در برابر بادهای عادی جزیره را هم به‌سختی داشتند، چه رسد به طوفان.
سال ۱۶۲۰ طوفانی کلبه‌های سرهم‌بندی‌شده‌ی مهاجران را با خاک یکسان کرد، انگار طبیعت به مردم می‌گفت در برمودا تنها سنگ یارای مقاومت دارد.
در همان سال ۱۶۲۰، ساختمانی در شهر سنت جورج ساخته شد که بعدها استیت هاوس نام گرفت؛ مقر مجلس برمودا و اگر استحکامات نظامی را کنار بگذاریم، نخستین ساختمان سنگی جزیره. طراحان این ساختمان از معماری مدیترانه‌ای الهام گرفتند و سقفش را تخت ساختند.
اما اقلیم برمودا با مدیترانه تفاوت زیادی داشت. آب باران روی سقف تخت جمع می‌شد و از میان سنگ‌آهکی متخلخل راه خود را به داخل ساختمان باز می‌کرد. سال‌ها طول کشید تا مشکل نشت سقف برطرف شود و همین تجربه الگوی ساختمان‌های بعدی را تغییر داد؛ دیوارها همچنان از سنگ ساخته می‌شدند، اما سقف‌ها شیب‌دار شدند.
گذار از کلبه‌های چوبی به خانه‌های سنگی روندی کند و پرهزینه داشت؛ تا جایی که طبق آمارهای تاریخی، در سال ۱۶۸۷ از میان ۵۷۹ خانه، تنها ۲۹ خانه سنگی بودند، اما از اواخر قرن هفدهم به بعد، سقف‌های سنگی رفته‌رفته فراگیر شدند و با گذشت زمان فرم تکامل‌یافته امروزی را شکل دادند.
هنر مهندسی سقف برمودا از زیر زمین شروع می‌شود. هر خانه‌ی برمودایی به یک مخزن آب زیرزمینی نیاز دارد. کارگران برای ساختن این مخزن و پی خانه باید زمین را بکنند و همان‌طور که گفتیم؛ زمین برمودا به سنگ‌های آهکی‌اش شهرت دارد. سنگی که از زمین بیرون می‌آید، به شکل قطعات مستطیلی برش داده می‌شود و در سقف خانه به کار می‌رود.
در بسیاری از خانه‌ها، همان گودالی که برای مخزن آب کنده می‌شود ، سنگ سقفی را هم فراهم می‌کند که بعدها آب باران را دوباره به همان مخزن می‌فرستد، درست مثل چرخه‌ای بسته و بی‌نقص. برمودایی‌ها قطعات سنگی را اسلیت می‌نامند. اسلیت‌ها به‌طور سنتی ضخامتی در حد دو و نیم سانتی‌متر داشتند و روی اسکلتی چوبی چیده می‌شدند.
سنگ‌کارها این تخته‌سنگ‌ها را روی قاب سقف، ردیف‌به‌ردیف و با ملات به هم می‌چسبانند. سپس لایه‌ای دیگر از ملات روی سطح و لبه‌ی تخته‌ها می‌کشند تا درزها پر شوند. همین ملات‌کاریِ لبه‌ها ، شکل پلکانی مشهور را می‌سازد. حاصل کار، سازه‌ای محکم از آب درمی‌آید که تقریباً خودش را نگه می‌دارد.
سنگ‌آهکی که برای ساخت مخزن از دل زمین بیرون می‌آید، خود سقف خانه می‌شود
در لبه‌ی پایینی سقف، آبراهه‌ای سنگی یا بتنی قرار دارد که برمودایی‌ها به آن گلاید می‌گویند. آب باران از پله‌ها پایین می‌آید، وارد این آبراهه می‌شود، از آنجا به لوله‌ی ناودان می‌رود و سرانجام به مخزن زیر خانه یا کنار آن می‌ریزد. توری‌هایی بالای لوله‌ها هم جلوی ورود برگ و خاشاک را می‌گیرند.
سقف‌های برمودا دوام حیرت‌آوری دارند و هنوز خانه‌هایی از دهه‌ی ۱۶۸۰ باقی‌مانده‌اند که سقف سنگی اصلی‌شان را حفظ کرده‌اند. امروزه جایگزین مصنوعی و سبک‌تری به نام دوراسلیت هم در بعضی ساختمان‌ها به کار می‌رود، اما سقف‌ها همچنان با منطق چند قرن پیش طراحی می‌شوند.