مهاجرت روس‌ها از کشورشان ادامه دارد؛ شمار مهاجران روس در اتحادیه اروپا چقدر افزایش یافته است؟
بر اساس داده‌های یورواستات، تا پایان سال ۲۰۲۵، حدود ۸۷۶ هزار و ۶۰۰ شهروند روسیه مجوز اقامت معتبر در اتحادیه اروپا داشته‌اند و آلمان، اسپانیا و استونی میزبان بزرگ‌ترین جمعیت‌های روس‌تبار هستند.
بررسی داده‌های اداره آمار اتحادیه اروپا (یورواستات) نشان می‌دهد که از زمان آغاز تهاجم تمام‌عیار روسیه به اوکراین در اوایل سال ۲۰۲۲، شمار شهروندان روسیه که به‌طور قانونی در اتحادیه اروپا اقامت دارند، ۱۰۵ هزار نفر افزایش یافته و تا پایان سال ۲۰۲۵ به ۸۷۶ هزار و ۶۰۰ نفر رسیده است.این رقم در مقایسه با سال ۲۰۲۱، زمانی که ۷۷۱ هزار و ۸۰۰ شهروند روسیه در کشورهای عضو اتحادیه اروپا مجوز اقامت موقت یا دائم داشتند، ۱۳.۶ درصد افزایش نشان می‌دهد. آلمان با ۲۱۸ هزار نفر میزبان بزرگ‌ترین جمعیت شهروندان روسیه است و پس از آن اسپانیا با ۱۱۶ هزار و ۸۰۰ نفر و استونی با ۷۸ هزار و ۴۰۰ نفر قرار دارند.کشورهای جنوب اروپا بیشترین رشد را تجربه کرده‌اند. در این دوره، اسپانیا برای ۴۴ هزار و ۴۰۰ شهروند روسیه و فرانسه برای ۱۳ هزار و ۷۰۰ نفر مجوز اقامت صادر کرده‌اند. همچنین جمعیت متولدان روسیه در قبرس و پرتغال به‌ترتیب ۲.۵ و ۳.۵ برابر شده است.در مقابل، چند کشور عضو اتحادیه اروپا روندی معکوس داشته‌اند. لتونی، استونی و جمهوری چک بیشترین کاهش جمعیت شهروندان روسیه را ثبت کرده‌اند؛ روندی که ناشی از سیاست‌های سخت‌گیرانه مهاجرتی و در کشورهای حوزه بالتیک، نگرانی‌های امنیتی درباره جوامع بزرگ روس‌زبان بوده است.جوامع قابل‌توجهی از مهاجران روسیه در خارج از اتحادیه اروپا نیز شکل گرفته‌اند. در صربستان، جمعیت شهروندان روسیه از حدود پنج هزار نفر پیش از تهاجم به اوکراین، به ۶۱ هزار و ۹۰۰ نفر در پایان سال ۲۰۲۵ افزایش یافته است. تا بهار امسال نیز قزاقستان بیش از ۱۰۷ هزار مهاجر روس را پذیرفته و ارمنستان و گرجستان به‌ترتیب میزبان ۴۳ هزار و ۵۰۰ و ۷۰ هزار نفر بوده‌اند.ترکیه در دوره بلافاصله پس از آغاز تهاجم روسیه به اوکراین، شمار زیادی از مهاجران روس را جذب کرد، اما بعدها مقررات اقامت را سخت‌گیرانه‌تر کرد. تا ماه ژوئن، شمار مجوزهای اقامت معتبر شهروندان روسیه در ترکیه به ۷۵ هزار و ۹۰۰ مورد کاهش یافت که نصف رقم ثبت‌شده در اوج سال ۲۰۲۳ بود.پژوهشگرانی که الگوهای مهاجرت از روسیه را بررسی می‌کنند، از فوریه ۲۰۲۲ تاکنون دست‌کم چهار موج متمایز مهاجرت را شناسایی کرده‌اند. تازه‌ترین موج که از بهار امسال آغاز شده، در پی مطرح شدن دوباره ادعاهایی درباره بسیج قریب‌الوقوع نیروها برای جنگ تمام‌عیار مسکو در اوکراین شکل گرفته است.آناستازیا بوراکووا، وکیل و بنیان‌گذار «کووچگ»، پروژه‌ای برای ارائه کمک‌های حقوقی به روس‌های مقیم خارج، گفت: «اکنون همه می‌دانند که در روسیه آینده‌ای ندارند. هیچ تصویری از آینده وجود ندارد و کسی نمی‌داند شش ماه یا یک سال دیگر چه اتفاقی خواهد افتاد.»او افزود: «علاوه بر این، خطراتی مرتبط با بسیج نیروها و سربازگیری وجود دارد که مردم آن‌ها را کاملاً شخصی و ملموس احساس می‌کنند.»«حالا هیچ‌چیز ندارم و احساس آزادی می‌کنم»ایوان، جوان ۱۹ سالهای که بهار امسال برای فرار از سربازی روسیه را ترک کرد، اکنون در ایروان در بخش ساخت‌وساز کار می‌کند و ویدئوهایی در یوتیوب منتشر می‌کند. او یک سال پیش مدیر یک فروشگاه تلفن همراه بود.او در یکی از ویدئوهای یوتیوب خود گفت: «با خودم فکر می‌کردم: همین است، زندگی همین است و همه‌چیز همان‌طور که باید پیش می‌رود.»ایوان افزود: «حالا روی نیمکتی در ایروان نشسته‌ام، نه عنوان شغلی دارم و نه کار ثابتی. همسرم کنارم است. آن زمان مدیر بودم و احساس می‌کردم گرفتار شده‌ام. حالا هیچ‌چیز ندارم و احساس آزادی می‌کنم.»نظرسنجی‌های پژوهشگران مستقل نشان می‌دهد که مهاجران روس عمدتاً زوج‌های جوانی هستند که اغلب فرزندی ندارند و سن هر دو نفر کمتر از ۳۶ سال است.این مهاجران عموماً از سطح تحصیلات بالایی برخوردارند و بیشتر در حرفه‌هایی فعالیت دارند که یا در معرض سرکوب سیاسی قرار می‌گیرند، مانند روزنامه‌نگاری، فعالیت حقوق بشری و تحلیل سیاسی، یا در سطح بین‌المللی با تقاضای زیادی روبه‌رو هستند؛ به‌ویژه فناوری اطلاعات، مهندسی و فعالیت‌های دانشگاهی.حدود ۲۰ درصد از افرادی که روسیه را ترک کرده‌اند، مدرک دانشگاهی ندارند و نزدیک به ۱۸ درصد نیز در خارج از کشور مشغول تحصیل‌اند یا قصد ادامه تحصیل دارند.این افراد به سه گروه کلی تقسیم می‌شوند: کسانی که در کشورهای دیگر ساکن شده‌اند و انتظار دارند برای مدتی طولانی در خارج از روسیه بمانند؛ کسانی که یک بار مهاجرت کرده‌اند و اکنون خود را برای نقل‌مکان دوباره آماده می‌کنند؛ و کسانی که هنوز در روسیه زندگی می‌کنند اما قصد دارند ظرف شش ماه آینده این کشور را ترک کنند.تأثیر اقتصادی این مهاجرت بر کشورهای میزبان محسوس، اما نابرابر بوده است. بر اساس تحلیلی که مؤسسه پژوهشی «مرکز CASE» منتشر کرده، ورود ناگهانی مهاجران و سرمایه به ارمنستان و گرجستان باعث شد رشد تولید ناخالص داخلی این کشورها در اوج خود طی سالهای ۲۰۲۲ تا ۲۰۲۴ به ۹ تا ۹.۴ درصد برسد.میانگین درآمد ماهانه خانوارهای روس در صربستان حدود سه هزار و ۵۰۰ یورو بوده، در حالی که میانگین درآمد خانوارهای محلی ۹۰۰ یورو بوده است. در گرجستان نیز این ارقام به‌ترتیب سه هزار و ۳۰۰ یورو و ۶۵۰ یورو بوده‌اند.با سازگار شدن اقتصاد کشورهای میزبان با شرایط جدید، شدت این تأثیر به‌تدریج کاهش یافته و نرخ رشد اقتصادی به سطح سالانه ۵ تا ۷ درصد بازگشته است.بیشتر مهاجران روس به‌جای رقابت با شهروندان کشورهای میزبان برای تصاحب فرصت‌های شغلی، به‌صورت دورکار فعالیت کرده یا کسب‌وکارهای خود را راه‌اندازی کرده‌اند.در بخش فناوری اطلاعات، تا ۴۱ درصد از مهاجران همچنان درآمد خود را از مشتریان خارجی تأمین کرده‌اند. این نسبت در بخش رسانه حدود ۲۱ درصد بوده است. به این ترتیب، آن‌ها از طریق پرداخت مالیات و هزینه‌های زندگی روزمره، منابع مالی را وارد اقتصاد کشورهای میزبان کرده‌اند.در همین حال، مقام‌های روسیه و پژوهشگران مستقل بازگشت شماری از مهاجران به این کشور را ثبت کرده‌اند، اما درباره ابعاد این بازگشت اختلاف‌نظر وجود دارد.پروژه مستقل جامعه‌شناسی «اوت‌راش» (OutRush) برآورد کرده است که تا تابستان ۲۰۲۴، حداکثر ۸ درصد از مهاجران به روسیه بازگشته بودند و حدود ۵ درصد دیگر نیز قصد بازگشت داشتند.مؤسسه پژوهش‌های اقتصادی کاربردی وابسته به آکادمی اقتصاد ملی و مدیریت دولتی روسیه (RANEPA)، که نهادی دانشگاهی مرتبط با دولت است، نرخ کلی بازگشت مهاجران موج سالهای ۲۰۲۲ و ۲۰۲۳ را حدود ۱۰ درصد برآورد کرده است.برآوردهای شرکت‌های مشاوره و مؤسسات کاریابی به‌مراتب بالاتر است و از ۱۶ درصد در میان کارکنان حوزه فناوری اطلاعات تا ۴۰ تا ۴۵ درصد از کسانی که در اوج موج مهاجرت کشور را ترک کرده‌اند، متغیر است.دشواری یافتن شغل، مشکلات مربوط به وضعیت اقامت قانونی و تعطیلی کسب‌وکارهای روسی که به کشورهای دیگر منتقل شده بودند، از جمله دلایلی هستند که معمولاً برای بازگشت مهاجران ذکر می‌شوند.برنامه رسمی دولت روسیه برای اسکان مجدد نیز در سال ۲۰۲۵ به پایین‌ترین سطح تاریخی خود رسید و تنها ۲۶ هزار و ۷۰۰ نفر را به این کشور جذب کرد.یورونیوز نتوانسته است داده‌های دولت روسیه را به‌طور مستقل راستی‌آزمایی کند.