نمایشگاه کتاب فرانکفورت؛ هوش مصنوعی و حق مؤلف

امسال، در هفتاد و هشتمین نمایشگاه کتاب فرانکفورت که از ۷ تا ۱۱ اکتبر برپاست، فقط کتاب دست‌به‌دست نمی‌شود. بحث اصلی نمایشگاه این است که وقتی هوش مصنوعی می‌تواند متن بنویسد، ترجمه کند و سبک نویسنده‌ها را تقلید کند، صاحب اثر کیست و چه کسی باید برای استفاده از آن پول بپردازد؟

این پرسش برای نویسندگان، مترجمان و ناشران فارسی‌زبان هم اهمیت فراوانی دارد.

اتحادیه ناشران و کتاب‌فروشان آلمان در آستانه افتتاح نمایشگاه "فراخوان فرانکفورت" را منتشر کرد. به گزارش رادیو سراسری آلمان (دویچلندفونک)، تاکنونبیش از ۱۲۰ ناشر آن را امضا کرده‌اند. فراخوان خطاب به کمیسیون اروپا، پارلمان اروپا و دولت آلمان است. خواسته‌اش این است که برای استفاده از آثار دارای حق مؤلف در آموزش سامانه‌های هوش مصنوعی ، مدل‌های منصفانه برای صدور مجوز و ابزارهای مؤثر برای اجرای حقوق خالقان آثار ایجاد شود.

به گفته بانیان فراخوان، شرکت‌های هوش مصنوعی در بسیاری موارد آثار محافظت‌شده را بدون رضایت و بدون پرداخت حق‌الزحمه برای آموزش مدل‌های خود به کار می‌برند. اگر هم اعتراضی باشد، صاحبان حق باید با هزینه و وقت خودشان، تخلف را ثابت کنند.

آثار فارسی، چه در ایران و چه خارج از کشور، می‌توانند بخشی از داده‌هایی باشند که مدل‌های زبانی با آن‌ها آموزش می‌بینند. مسئله فقط کپی مستقیم نیست. هوش مصنوعی می‌تواند سبک، ساختار و الگوهای زبانی یک نویسنده را بازتولید کند. در بسیاری از کشورها هنوز روشن نیست صاحب اثر در این وضعیت چه حقی دارد و چگونه می‌تواند آن را اعمال کند.

در نمایشگاه امسال نشست‌هایی درباره هوش مصنوعی در نشر دانشگاهی، جست‌وجوی کتاب در عصر موتورهای هوشمند، تولید کتاب صوتی و بازار حقوق نشر برگزار می‌شود. برنامه "فرانکفورت کالینگ" (Frankfurt Calling) با ۱۲۰ رویداد در ۱۴ مکان به دموکراسی، حقوق بشر، اطلاعات نادرست، جنگ، حافظه تاریخی و بحران اقلیمی هم می‌پردازد.

کشور مهمان امسال جمهوری چک است. جمهوری چک با شعار "کشوری در ساحل" و حدود ۷۵ نویسنده و هنرمند در نمایشگاه حضور دارد. از ۲۰۲۴ تاکنون بیش از ۱۰۰ عنوان از ادبیات چک به آلمانی ترجمه شده است. طبق سنت نمایشگاه، برنامه کشور مهمان فقط برای معرفی ادبیات نیست بلکه به ترجمه و فروش حقوق نشر هم میپردازد.

برای ناشران آثار فارسی، این بخش شاید به اندازه بحث هوش مصنوعی مهم باشد. ناشران ایرانی و فارسی‌زبان سال‌هاست با محدودیت ارتباطات بانکی، دشواری حضور در بازارهای جهانی و ضعف در شبکه فروش حقوق نشر روبه‌رو هستند. برای آن‌ها فرانکفورت فقط محل نمایش کتاب نیست بلکه جایی است برای ترجمه، قرارداد، نسخه صوتی، اقتباس سینمایی و ورود به بازارهای تازه.

برنامه امسال حتی کتاب را به بازی رایانه‌ای، مانگا، کمیک و روایت دیجیتال نزدیک‌تر کرده است. بخشی از نمایشگاه به داستان‌هایی اختصاص دارد که از رسانه‌ای به رسانه‌ای دیگر می‌روند، از رمان تصویری تا بازی و تولید صوتی. تعریف سنتی "ناشر" و "کتاب" در حال تغییری چشمگیر است.

صنعت نشر از امکانات هوش مصنوعی، از ترجمه و جست‌وجو تا کتاب صوتی استقبال می‌کند. اما ناشران و نویسندگان نگران‌ هستند که این فناوری بدون رضایت آن‌ها از آثاری تغذیه کند که حاصل سال‌ها کار فکری و خلاقانه است. "فراخوان فرانکفورت" تلاشی است برای تعیین مرز این رابطه. پیامش روشن است: ناشران نمی‌خواهند هوش مصنوعی را کنار بگذارند، اما نمی‌خواهند استفاده بی‌اجازه و بی‌پرداخت از آثار انسانی تبدیل به قاعده شود.

برای نویسندگان و مترجمان فارسی‌زبان هم این بحث احتمالاً به‌زودی از مناقشه‌ای اروپایی فراتر می‌رود و به پرسشی شخصی تبدیل می‌شود: اثر من چگونه وارد هوش مصنوعی شد و سهم من از آن چیست؟