هفت ماه جنگ بدون برنده؛ سرنوشت درگیری نظامی ایران و آمریکا چه خواهد شد؟
هفت ماه پس از آغاز جنگ، نه فشار نظامی توانسته تهران را به تسلیم وادارد و نه فشار اقتصادی نشانهای از پایان سریع بحران نشان میدهد. در چنین شرایطی برخی تحلیلگران معتقدند حتی آتشبس نیز دیگر بهتنهایی برای پایان جنگ کافی نیست و هر دو طرف ناچارند درباره ترتیبی گستردهتر برای خروج از بنبست مذاکره کنند.
وضعیت وخیم اقتصاد ایران، از جمله رشد اقتصادی منفی، تورم بالا و سقوط ارزش ریال، ممکن است خروج دیپلماتیک از جنگ را برای بخشی از نخبگان حکومت جذاب کند.با این حال، به نظر میرسد که تهران پس از بهم خوردن یادداشت تفاهم ماه ژوئن که با هدف پایان دادن به درگیریها با آمریکا منعقد شده بود، شرایط خود را برای پایان دادن به جنگ سختتر کرده است. تهران تنگه هرمز و زیرساختهای انرژی کشورهای عرب خلیج فارس را پاشنه آشیل آمریکا تشخیص داده و با تهدید کشتیرانی و زیرساختهای انرژی توانسته است تا بر بازارهای مالی و تصمیمهای واشنگتن فشار وارد کند.حسین محبی، سخنگوی سپاه روز سهشنبه در مصاحبهای کمسابقه با خبرگزاری فرانسه در تهران گفت: «آمریکاییها توافق را نقض کردند و اقدام شرورانه دیگری انجام دادند. بنابراین، ما شرایط خود را سختتر کردهایم. ما بازیچه آنها نیستیم و آنها نمیتوانند هر زمان که بخواهند، بهصورت یکجانبه توافقی را که امضا کردهاند نقض کنند.»او مدعی شد که آمریکا «چارهای» جز پذیرفتن شروط ایران ندارد. او افزود: «این بار صرفا تلافی نخواهیم کرد؛ بلکه رویکردی تهاجمی در پیش خواهیم گرفت.»زمان علیه کدام طرف است؟روئل مارک گرشت، پژوهشگر مؤسسه هوور و افسر پیشین سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا روز چهارشنبه در مقالهای با عنوان «آیا ایالات متحده جنگ ایران را باخته است؟ حکومت ایران قطعا چنین تصوری دارد» مینویسد: «حکومت ایران پس از جنگ ۱۲ روزه ژوئن، اعتمادبهنفس خود را بازیافته است، بهویژه فرماندهان ارشد سپاه معتقدند از حملات آمریکا و اسرائیل جان سالم به در بردهاند.»آقای گرشت معتقد است که محاصره و تحریمهای اقتصادی، حتی در صورت تشدید بحران اقتصادی ایران، الزاما به فروپاشی حکومت منجر نمیشود. او تاکید میکند که ایران شبکهای گسترده برای دور زدن تحریمها دارد و ممکن است همچنان منابع لازم را برای حفظ نیروهای امنیتی و تولید موشک و پهپاد تأمین کند. از دید گرشت، اگر فشار اقتصادی قرار باشد حکومت ایران را وادار به تسلیم کند، این روند ممکن است ماهها یا حتی سالها طول بکشد.وی مینویسد که «ما واقعا نمیدانیم مردم ایران چه خواهند کرد و آیا سرانجام میتوانند در شمار کافی به خیابانها بیایند و حکومت پلیسی را دچار شکاف کنند یا نه. اما اساسا هدف محاصره و تحریمها همین است: فقیرتر و مستأصل کردن اقتصادی مردم و ایجاد اعتراضات گسترده علیه حکومتی که آنقدر تضعیف شده باشد که نتواند بهطور مؤثر مقابله کند. اگر این سناریو عملی باشد، احتمالا ماهها و شاید سالها زمان خواهد برد. تصور پیروزی آمریکا در جنگ دوم ایران مستلزم آن است که محاصره تا زمانی نامحدود ادامه پیدا کند، تا جمهوری اسلامی از درون فروبپاشد.»گرشت همچنین مینویسد اگر حکومت ایران تحت فشار محاصره قرار گیرد، سپاه ممکن است پیش از عقبنشینی، حملات خود به زیرساختهای انرژی کشورهای عربی را تشدید کند؛ اقدامی که میتواند بازار جهانی انرژی را بیش از پیش بیثبات کند.با این حال، آقای گرشت معتقد است که «سپاه پیش از سقوط، همه توان خود را به کار خواهد گرفت.» ولی او معتقد است که در عین حال این احتمال وجود دارد که ایران در یک درگیری بزرگ دیگر سرانجام موشکها و پهپادهای خود را تمام کند. حملات هدفمند آمریکا و اسرائیل علیه مراکز تولید و انبار تسلیحات نیز ممکن است سرانجام توان تهاجمی تهران را محدود کند. اگر چنین اتفاقی رخ دهد، حکومت ایران اهرم فشار خود را از دست خواهد داد. در آن صورت، زمان به بدترین دشمن حکومت تبدیل خواهد شد.به فیسبوک یورونیوز فارسی بپیوندید اما شرایط اکنون به گونهای است که افزایش قیمت بنزین و گازوئیل، بهویژه در ایالتهای حساس غربی، به یکی از نگرانیهای جدی جمهوریخواهان در آستانه انتخابات میاندورهای تبدیل شده است. افزایش هزینه سوخت در شرایطی که هفتهها از آغاز جنگ با ایران میگذرد، فشار بر نامزدهای جمهوریخواه را برای فاصله گرفتن از رویکرد جنگی دولت دونالد ترامپ افزایش داده است؛ بهویژه آنکه بخشی از رأیدهندگان، رئیس جمهوری آمریکا و جنگ با ایران را مسئول افزایش هزینههای زندگی میدانند.در همین راستا، شماری از جمهوریخواهان علاوه بر درخواست برای کاهش قیمت سوخت، خواستار اقداماتی مانند تعلیق مالیات بنزین یا محدودیت صادرات گازوئیل شدهاند. ترامپ نیز گفته است دولتش ممنوعیت صادرات گازوئیل را بررسی میکند، اما این طرح با مخالفت جمهوریخواهان ایالتهای نفتخیز روبهرو شده است.در همین حال، فشارهای انتخاباتی باعث شده شماری از چهرههای جمهوریخواه آشکارا خواستار پایان سریع جنگ با ایران شوند. جان هاستد، سناتور جمهوریخواه اوهایو، گفته است جنگ «باید هرچه سریعتر پایان یابد» تا قیمت بنزین کاهش پیدا کند و تاکید کرده است که ایران باید برای پایان درگیری با ترامپ به توافق برسد. پیش از او، اشلی هینسون، نامزد جمهوریخواه سنا در آیووا، و مایک راجرز، نامزد جمهوریخواه سنا در میشیگان، نیز از موضع ترامپ فاصله گرفته و خواستار پایان جنگ شده بودند.دن سالیوان، سناتور جمهوریخواه آلاسکا نیز خواستار ممنوعیت صادرات گازوئیل برای کاهش فشار بر قیمت سوخت شده است. این مواضع در حالی مطرح میشود که جمهوریخواهان برای حفظ اکثریت خود در کنگره با رقابتهای نزدیک در چند ایالت روبهرو هستند و افزایش قیمت سوخت به یکی از مسائل محوری کارزارهای انتخاباتی تبدیل شده است.بازگشت به میز مذاکره؛ وقتی آتشبس دیگر برای هیچیک از دو طرف کافی نیستیادداشت تفاهم ماه ژوئن شامل خواستههای ایران برای لغو تحریمهای نفتی آمریکا، رفع محاصره دریایی بنادر ایران، آزادسازی داراییهای ایران در خارج از کشور و پایان دادن به جنگ در تمامی جبههها، از جمله لبنان، بود.با این حال، سخنگوی سپاه در مصاحبه روز سهشنبه خود گفت که پس از فروپاشی این توافق، ایران شروط خود را سختتر کرده است؛ از جمله اینکه خواستار آزادسازی کامل ۲۴ میلیارد دلار داراییهای بلوکهشده ایران پیش از آغاز مذاکرات شده است، نه آزادسازی این داراییها بهصورت مرحلهای.او با اشاره به محدودیتهای یک دههای ائتلاف به رهبری عربستان سعودی علیه بنادر و فرودگاههای تحت کنترل حوثیهای مورد حمایت ایران در یمن گفت: «موضوع یمن در توافق قبلی مطرح نبود. اکنون ما خواستار آن هستیم که رفع محاصره یمن نیز در توافق گنجانده شود.»حوثیها اخیرا کنترل مناطقی در اطراف تنگه راهبردی بابالمندب را به دست گرفتهاند؛ اقدامی که تهدیدی برای کشتیرانی در این منطقه محسوب میشود. آنها همچنین از اعمال محاصره دریایی علیه بنادر عربستان سعودی خبر دادهاند.سخنگوی سپاه تاکید کرد حوثیها در اطراف بابالمندب بهطور مستقل عمل میکنند و گفت این گروه «تصمیمهای خود را میگیرد و برای هیچ کاری در جهان نیازی به هماهنگی با ما ندارد.»از زمان آغاز جنگ، ایران عبور کشتیهایی از تنگه هرمز را به کسب مجوز از تهران منوط کرده است. این در حالی است که کشورهای حاشیه خلیج فارس به دنبال مسیرهای جایگزین برای دور زدن این آبراه بودهاند.به اینستاگرام یورونیوز فارسی بپیوندید در همین حال، ریچارد هاس، رئیس پیشین اندیشکده «شورای روابط خارجی آمریکا»، و کارولین کیسین، استاد دانشگاه نیویورک، روز چهارشنبه در مقالهای در نشریه فارن افرز با عنوان «بنبست با ایران پایدار نیست» هشدار دادند که ادامه وضعیت کنونی میتواند به یک بحران انرژی جهانی منجر شود.به نوشته آنها، در ماههای نخست جنگ، بازار انرژی با استفاده از افزایش تولیدات خارج از خلیج فارس، برداشت از ذخایر و کاهش تقاضا توانست اختلال ناشی از بسته شدن تنگه هرمز را جذب کند، اما این سازوکارها اکنون در حال فرسوده شدن است. حمله به خط لوله شرق به غرب عربستان و تقویت موضع حوثیها در اطراف بابالمندب نیز مسیرهای جایگزین انتقال نفت را با خطر مواجه کرده است.آقای هاس و خانم کیسین هشدار دادند که ادامه اختلال در عرضه میتواند قیمت نفت را به ۱۵۰ یا حتی ۲۰۰ دلار در هر بشکه برساند و کمبود گاز طبیعی مایع، سوخت و کود نیز پیامدهای گستردهای برای حملونقل، کشاورزی و اقتصاد جهانی داشته باشد. آنها معتقدند ادامه حملات نظامی و فشار اقتصادی تاکنون تهران و متحدانش را به پذیرش امتیازات وادار نکرده و از این رو، بازگشت به دیپلماسی را راه کمهزینهترین گزینه خروج از وضعیت کنونی دانستهاند.آنها تاکید میکنند که واشنگتن نباید صرفا تفاهمنامه ماه ژوئن با تهران را احیا کند، بلکه باید آن توافق را از نو بررسی یا دستکم اصلاح کند. این دو نویسنده پیشنهاد کردند مذاکرات جدید میان آمریکا و ایران، علاوه بر آتشبس، شامل تضمین باز بودن آبراههای حیاتی و توقف حملات به زیرساختهای انرژی باشد. به نوشته آنها، توافق قبلی محدودیتی برای گروههای وابسته به ایران که اکنون زیرساختهای انرژی را هدف قرار میدهند، ایجاد نمیکرد و درباره توان موشکی و پهپادی ایران نیز محدودیتی نداشت.از سوی دیگر، این توافق به گفته نویسندگان، امتیازات اقتصادی قابلتوجهی به تهران میداد؛ از جمله دسترسی به ۳۰۰ میلیارد دلار صندوق بازسازی، لغو تمامی تحریمها و دسترسی کامل به داراییهای بلوکهشده. هاس و کیسین معتقدند بخشی از این داراییها باید همچنان بهعنوان اهرم فشار در مذاکرات درباره فعالیتهای هستهای ایران در اختیار آمریکا باقی بماند.پیشنهاد آنها برای مذاکرات جدید، دستیابی به آتشبسی گستردهتر است که حمله به زیرساختهای انرژی را از سوی همه طرفها و نیروهای وابسته به آنها متوقف کند؛ از آمریکا، متحدان عرب آن و اسرائیل گرفته تا ایران، حوثیها و گروههای مسلح مورد حمایت تهران در عراق و دیگر مناطق.آنها پیشنهاد میکنند واشنگتن آتشبس را به تعهد ایران برای تغییر ندادن وضعیت توانمندیهای هستهای خود مشروط کند و همزمان به تهران اطمینان دهد که در صورت نقض این تعهد، واکنش نظامی آمریکا صرفا تأسیسات هستهای را هدف خواهد گرفت. در مقابل، ایران میتواند از کاهش تحریمها، آزادسازی بخشی از داراییهای بلوکهشده و دریافت کمک برای بازسازی برخوردار شود، مشروط بر آنکه به مفاد توافق پایبند بماند.به کانال تلگرام یورونیوز فارسی بپیوندیدهاس و کیسین همچنین برای تنگه هرمز پیشنهاد مشخصی دارند. به نوشته آنها، آمریکا باید محاصره کشتیهای ایرانی را متوقف کند و ایران نیز مینگذاری در تنگه هرمز و حمله به نفتکشهایی را که از مسیرهای کشتیرانی آن عبور میکنند، کنار بگذارد. آنها در گام بعد پیشنهاد ایجاد یک نهاد چندجانبه برای اداره تنگه هرمز و دریافت هزینههای عبور را مطرح میکنند. از نگاه نویسندگان، عبور کاملاً آزاد گزینه مطلوبتری است، اما با توجه به اینکه توافق ژوئن حق ایران برای دریافت هزینه عبور را پذیرفته بود، نوعی نظام دریافت عوارض احتمالا اجتنابناپذیر شده است.آنها ترجیح میدهند این سازوکار به جای محدود شدن به ایران و عمان، با مشارکت همه کشورهای خلیج فارس، از جمله ایران، عراق، کویت، عمان، قطر، عربستان سعودی، بحرین و امارات متحده عربی شکل بگیرد.با این حال، نویسندگان تاکید میکنند که توافق آمریکا و ایران بهتنهایی برای بازگرداندن امنیت به بازار انرژی منطقه کافی نیست. به باور آنها، تهران احتمالا نفوذ کافی بر حوثیها ندارد که این گروه را به توقف حملات علیه عربستان وادار کند. بنابراین، عربستان سعودی نیز احتمالاً باید بهطور جداگانه با حوثیها به آتشبس برسد.