هواپیمایی ماهان‌ایر؛ گسترش پروازها در آسیا با وجود تحریم‌ها
آمریکا برای انزوای ایران به جهان فشار می‌آورد اما ماهان‌ایر پروازهای خود به برخی کشورهای آسیایی را گسترش می‌دهد. انتقال پنج بوئینگ ۷۷۷ و کمبود قطعات یدکی، هم‌زمان پرسش‌هایی درباره تحریم‌ها و ایمنی ناوگان ایجاد کرده است.
ماهان‌ایر، بزرگ‌ترین شرکت هواپیمایی خصوصی ایران، در حالی پروازهای خود به چین و برخی کشورهای جنوب شرق آسیا را افزایش می‌دهد که آمریکا با اعمال تحریم‌های تازه علیه شرکت‌های هواپیمایی ایران، در پی محدود کردن ارتباط هوایی این کشور با جهان است.
به گزارش روزنامه آلمانی "هندلزبلات" با وجود فشارهای واشنگتن، برخی کشورهای آسیایی همچنان فرودگاه‌های خود را به روی پروازهای ایرانی باز نگه داشته‌اند. هم‌زمان، ورود چند فروند بوئینگ ۷۷۷ به ناوگان ماهان‌ایر از مسیری پیچیده و غیرمستقیم، پرسش‌هایی درباره دور زدن تحریم‌ها، نحوه تأمین هواپیما و وضعیت ایمنی ناوگان این شرکت مطرح کرده است.
این تحولات در شرایطی رخ می‌دهد که از بهار ۲۰۲۶، شرکت‌های هواپیمایی خارجی پروازهای خود به ایران را متوقف کرده‌اند و در پی تشدید تحریم‌های آمریکا، گزینه‌های سفر هوایی بین‌المللی برای مسافران ایرانی بیش از پیش محدود شده است. در این شرایط، ماهان‌ایر همچنان برخی مسیرهای بین‌المللی، از جمله پرواز به چین و تایلند، را حفظ کرده است.
دولت دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، از اواخر سپتامبر ۲۰۲۶ تحریم‌هایی علیه همه شرکت‌های هواپیمایی ایران اعمال کرد. هدف اعلام‌شده این سیاست، متوقف کردن فعالیت بین‌المللی شرکت‌های هواپیمایی ایران و منزوی کردن این کشور از شبکه حمل‌ونقل هوایی جهان است.
واشنگتن برای اجرای این سیاست، علاوه بر شرکت‌های هواپیمایی ایرانی، شرکای خارجی آن‌ها را نیز تحت فشار قرار داد و هشدار داد که در صورت ادامه همکاری با صنعت هوانوردی ایران، ممکن است آن‌ها را نیز مشمول تحریم‌های ثانویه کند.در صورت اجرایی شدن این تهدید، شرکت‌های خارجی ممکن است با محدودیت‌هایی در دسترسی به نظام مالی آمریکا، انجام تراکنش‌های دلاری یا ادامه فعالیت‌های تجاری مرتبط با آمریکا روبه‌رو شوند.
اسکات بسنت، وزیر خزانه‌داری آمریکا، درباره نحوه اجرای این فشارها گفته است که هواپیماهای ایرانی پس از فرود در فرودگاه‌های خارجی نباید سوخت‌گیری کنند یا خدمات فرودگاهی دریافت کنند. او هشدار داده است که در غیر این صورت، شرکای تجاری شرکت‌های هواپیمایی ایران ممکن است از دسترسی به نظام مالی مبتنی بر دلار محروم شوند.
چنین محدودیت‌هایی می‌تواند فعالیت شرکت‌های هواپیمایی ایران را حتی در کشورهایی که مستقیماً آن‌ها را تحریم نکرده‌اند، دشوار کند؛ زیرا پروازهای بین‌المللی به دسترسی به سوخت، خدمات فنی، تعمیر و نگهداری و امکانات فرودگاهی وابسته‌اند.
با این حال، اجرای سیاست آمریکا با محدودیت‌هایی روبه‌روست. به نوشته هندلزبلات، در حالی که بسیاری از کشورهای غربی و شماری از همسایگان ایران از خواسته‌های واشنگتن پیروی می‌کنند، برخی کشورهای شرق و جنوب شرق آسیا حاضر نشده‌اند ارتباط هوایی خود با ایران را به‌طور کامل قطع کنند.
این در حالی است که ماهان‌ایر نه‌تنها به فعالیت خود ادامه می‌دهد، بلکه در بعضی مسیرهای آسیایی در حال گسترش شبکه پروازی خود است.
داده‌های شرکت بین‌المللی تحلیل داده‌های هوانوردی سیریوم، که اطلاعات مربوط به برنامه پروازها، مسیرهای هوایی و ناوگان شرکت‌های هواپیمایی را گردآوری و تحلیل می‌کند، نشان می‌دهد این شرکت برای اکتبر ۲۰۲۶ انجام ۷۸ پرواز به چین را برنامه‌ریزی کرده است؛ رقمی که تقریباً دو برابر تعداد پروازهای برنامه‌ریزی‌شده در اکتبر سال ۲۰۲۵ است.
ویتنام نیز به یکی از مسیرهای جدید ماهان‌ایر تبدیل شده است. این شرکت برای ماه اکتبر شش پرواز به این کشور در برنامه دارد، در حالی که ویتنام در برنامه پروازی ماهان‌ایر در اکتبر سال گذشته وجود نداشت.
در مسیر بانکوک، پایتخت تایلند، تعداد پروازها در اکتبر با سال گذشته برابر است و به ۹ پرواز می‌رسدِ با این حال، ماهان‌ایر قصد دارد از دسامبر یک پرواز دیگر نیز به این مسیر اضافه کند.
این ارقام نشان می‌دهد که فشارهای آمریکا تاکنون نتوانسته است تمام فعالیت‌های بین‌المللی ماهان‌ایر را متوقف کند. در عوض، این شرکت بخشی از فعالیت خود را بر بازارهایی متمرکز کرده که همچنان امکان برقراری ارتباط هوایی با ایران را فراهم می‌کنند با ذکر این توضیح که این ارقام، نشان‌دهنده برنامه پروازهاست و نه تعداد پروازهای انجام‌شده.
چین مهم‌ترین شریک تجاری ایران است و روابط اقتصادی دو کشور در شرایط تحریم اهمیت ویژه‌ای دارد. به نوشته هندلزبلات، پکن درخواست آمریکا برای جلوگیری از فعالیت شرکت‌های هواپیمایی ایران را صریحاً رد کرده است.
این موضع به ماهان‌ایر امکان می‌دهد بخش مهمی از شبکه پروازی خود را بر مسیرهای چین متمرکز کند.در شرایطی که دسترسی به بسیاری از مقاصد پیشین محدود شده است، حفظ ارتباط با چین برای این شرکت هم از نظر تجاری و هم از نظر ارتباطی اهمیت دارد.
وضعیت ویتنام و تایلند پیچیده‌تر است. دولت ویتنام در سال‌های اخیر روابط خود با آمریکا را گسترش داده و سطح مناسبات دو کشور را به "مشارکت راهبردی جامع" ارتقا داده است. تایلند نیز متحد رسمی آمریکا محسوب می‌شود، اما همچنان به پروازهای ماهان‌ایر اجازه ورود می‌دهد؛ ادامه فعالیت ماهان‌ایر در تایلند به وضوح حاکی از آن است که سیاست‌های دولت ترامپ برای منزوی کردن کامل ایران با موانعی روبه‌روست. آمریکا می‌تواند با تهدید به تحریم، هزینه همکاری با شرکت‌های ایرانی را افزایش دهد، اما تصمیم نهایی درباره دسترسی به فرودگاه‌ها و نحوه اجرای محدودیت‌ها همچنان به موضع دولت‌ها و نهادهای مسئول در کشورهای میزبان وابسته است.
ماهان‌ایر سال‌هاست به‌دلیل اتهام ارتباط با سپاه پاسداران انقلاب اسلامی با تحریم‌های بین‌المللی روبه‌روست؛ آمریکا از سال ۲۰۱۱ این شرکت را در فهرست تحریم‌های مرتبط با تروریسم قرار داده است و دولت آمریکا ماهان‌ایر را متهم می‌کند که به نمایندگی از سپاه پاسداران، نیروهای نظامی، سلاح و پول جابه‌جا کرده است؛ از جمله برای حزب‌الله لبنان و حکومت پیشین بشار اسد در سوریه. شرکت ماهان‌ایر و دولت ایران این اتهام‌ها را رد کرده‌اند.
در اروپا نیز محدودیت‌های متعددی علیه این شرکت اعمال شده است. آلمان در ژانویه ۲۰۱۹ مجوز پروازهای ماهان‌ایر به دوسلدورف و مونیخ را لغو کرد. دولت آلمان در آن زمان دلیل این تصمیم را انتقال تجهیزات و نیروهای نظامی به مناطق جنگی سوریه اعلام کرده بود.
ماهان‌ایر از اکتبر ۲۰۲۴ در فهرست تحریم‌های اتحادیه اروپا نیز قرار دارد. دلیل اعلام‌شده برای این اقدام، اتهام انتقال پهپادهای ایرانی به روسیه است.
در آوریل ۲۰۲۶، وزارت خزانه‌داری آمریکا علاوه بر تحریم‌های پیشین، هواپیماهای بوئینگ مورد استفاده ماهان‌ایر در مسیرهای شرق آسیا را نیز به‌طور مشخص در فهرست تحریم‌های خود قرار داد.
طبق گزارش هندلزبلات، ماهان‌ایر در ژوئیه ۲۰۲۵ پنج فروند بوئینگ ۷۷۷ را از مسیری پیچیده و با استفاده از شرکت‌های واسطه به ایران منتقل کرد. این هواپیماها ابتدا برای شرکت هواپیمایی سنگاپور ساخته شده بودند و پس از استفاده توسط شرکت تایلندی نوکس‌اسکوت، در پی ورشکستگی این شرکت در سال ۲۰۲۰، مدتی در استرالیا زمین‌گیر شدند. هواپیماها در سال ۲۰۲۳ به یک شرکت ثبت‌شده در آمریکا فروخته و به چین منتقل شدند و سپس در اوایل سال ۲۰۲۵ به نام شرکتی در ماداگاسکار ثبت شدند.
این انتقال پرسش‌هایی درباره احتمال دور زدن تحریم‌های آمریکا مطرح کرده است. در ماداگاسکار نیز از سپتامبر ۲۰۲۶، ۳۳ نفر، از جمله دو مقام پیشین، با اتهام‌هایی از جمله جعل اسناد و به خطر انداختن امنیت ملی محاکمه می‌شوند. رسیدگی قضایی به این پرونده همچنان ادامه دارد و انتقال هواپیماها به‌تنهایی اثبات‌کننده نقض تحریم‌ها نیست.
از سپتامبر ۲۰۲۶، ۳۳ نفر در ارتباط با این معامله در ماداگاسکار محاکمه می‌شوند. در میان متهمان، وزیر پیشین حمل‌ونقل و رئیس سابق سازمان هوانوردی این کشور نیز حضور دارند. اتهام‌های مطرح‌شده شامل جعل اسناد و به خطر انداختن امنیت ملی است.
وضعیت کلی ناوگان ماهان‌ایر و دشواری دسترسی به قطعات یدکی نیز پرسش‌هایی درباره ایمنی پروازها ایجاد کرده است.
به گفته یان‌آرود ریشتر، کارشناس ایمنی هوانوردی، ماهان‌ایر از زمان آغاز فعالیت خود در اوایل دهه ۱۹۹۰ تاکنون سانحه مرگباری نداشته است. با این حال، او نسبت به وضعیت ایمنی ناوگان این شرکت ابراز نگرانی می‌کند.
به گفته این کارشناس، فرسودگی ساختاری ناوگان و کمبود قطعات یدکی در نتیجه تحریم‌ها می‌تواند بر وضعیت ایمنی شرکت تأثیر بگذارد.
گزارش‌ها همچنین حاکی از این هستند که پس از سال‌ها توقف و نگهداری هواپیماهای بوئینگ در بیابان استرالیا، بازگرداندن آن‌ها به خدمت با پشتیبانی سازنده انجام نشده است.
محدود شدن پروازهای بین‌المللی، برای مسافران عادی اما به معنای محدودیت در گزینه‌های سفر خارجی است و دسترسی به برخی مقاصد را برای مردم عادی دشوارتر کرده است؛ از دیگر سو هزینه بالای بلیت‌ها و دشواری‌های اقتصادی باعث شده است سفر خارجی برای بخش بزرگی از مردم ایران اصولا ممکن نباشد.
در سپتامبر ۲۰۲۶، ماهان‌ایر همچنان به چین، تایلند، ویتنام، روسیه، پاکستان و افغانستان پرواز داشت؛ اما پروازهای این شرکت به استانبول و آنکارا در ترکیه و مسقط در عمان متوقف شده بود. همچنین، در ۲ اکتبر ۲۰۲۶، عراق از توافقی برای ازسرگیری پروازهای شرکت‌های هواپیمایی ایرانی به نجف خبر داد که ماهان‌ایر از آن مستثنا شده بود.
در چنین شرایطی، هزینه سفر مانعی جدی برای مسافران ایرانی به شمار می‌رود. گزارش‌ها از هزینه‌های هنگفت برای تهیه بلیت سفرهای خارجی حکایت دارند؛ مبالغی سنگین برای بسیاری از خانوارهای ایرانی در شرایط دشوار اقتصادی. نرخ بلیت بسته به مقصد، تاریخ سفر، شرکت هواپیمایی و شرایط خرید متفاوت است و به موازات محدودیت مسیرهای پروازی، افزایش هزینه‌ها و دشواری دسترسی به خدمات بانکی بین‌المللی، امکان سفرهای خارجی را برای بسیاری از ایرانیان دشوارتر و پرهزینه‌تر کرده‌اند.