پاسخ تازه محققان برای پرسش حیاتی جنگ جهانی دوم؛ آلمان نازی چقدر به بمب اتمی نزدیک بود؟
مورخان می‌گویند پروژه آمریکا برای ساخت بمب اتم در واکنش به برتری فرضی آلمان نازی در فناوری هسته‌ای کلید خورد. هرچند رآکتور آلمانی‌ها در نهایت هرگز راه نیفتاد، اما پژوهشگران درباره میزان نزدیکی آن‌ها به موفقیت با هم اختلاف نظر دارند.
اکنون محققانی که با نوعی «باستان‌شناسی هسته‌ای» به سراغ آخرین و بزرگ‌ترین آزمایش اورانیومی آلمان‌ها در سال ۱۹۴۵ رفته‌اند، می‌گویند نتایج مطالعاتشان می‌تواند روایت آشنای تاریخ را زیر سوال ببرد.بنابر نتایج تحقیقات آن‌ها که در نشریه علمی «پناس نکسوس» منتشر شده، فاصله آلمان نازی با رسیدن به وضعیت بحرانی هسته‌ای بیشتر از چیزی بود که تصور می‌شد و آن‌ها به این هدف نزدیک نبودند.دو سال پس از جنگ، ورنر هایزنبرگ، از درخشان‌ترین فیزیکدانان آلمانی و طراح این پروژه، ادعا کرد که اگر مقدار کمی اورانیوم بیشتر در اختیار داشتند، رآکتور کار می‌کرد.پژوهشگران برای راستی‌آزمایی این ادعای هایزنبرگ ابتدا اسناد تاریخی مربوط به «اورانیوم‌پروژه»، برنامه هسته‌ای آلمان نازی، را مرور کردند و سپس مدلی ساختند تا اندازه‌گیری‌های واقع‌گرایانه از پیشرفت آن را بازسازی کنند.تمرکز این محققان بر همان آزمایش «بی۸» ، آخرین و بزرگ‌ترین آزمایش اورانیومی آلمان نازی در سال ۱۹۴۵، قرار گرفته بود.پاتریک پارک از دانشگاه کلمبیا و تیموتی کوت از دانشگاه مریلند، از نویسندگان مقاله، نوشته‌اند: «تحلیل هسته‌ای جدید ما نشان می‌دهد برای رسیدن به وضعیت بحرانی، بی۸ به حدود دو برابر اورانیوم و ۲.۳ برابر آب سنگین نیاز داشت که بسیار بیشتر از برآورد هایزنبرگ است.» این ارقام در مقایسه با مقداری است که بی۸ عملا به کار برد.به این ترتیب، آلمانی‌ها از مقدار آب سنگین لازم برای ادامه واکنش زنجیره‌ای فاصله زیادی داشتند. طبق این مطالعه، بی۸ به حدود دو برابر کل آب سنگینی نیاز داشت که کارخانه «نورسک هیدرو» در نروژ تحت اشغال نازی‌ها، تأمین‌کننده برنامه آلمان، در تمام دوران جنگ تولید کرد.هایزنبرگ همان فیزیکدانی است که فیزیک کوانتومی مدرن را متحول کرد. او در سال ۱۹۳۹، یک سال پس از کشف شکافت هسته‌ای، به تلاش‌های هسته‌ای آلمان پیوست و هشت آزمایش بزرگ برای بررسی امکان تولید انرژی از اورانیوم را هدایت کرد.طبق مقاله، شکست‌های نظامی باعث شد آلمان‌ها تحقیقات هسته‌ای را در اولویت قرار ندهند و پس از جنگ، مواد هسته‌ای آن‌ها در مجموعه‌های اطلاعاتی آمریکا یا شوروی یا بازار سیاه «ناپدید شد».همین موضوع به همکاران پیشین، از جمله هایزنبرگ، امکان داد ادعاهایی فنی درباره پروژه مطرح کنند که به‌طور مستقل قابل راستی‌آزمایی نبود. هایزنبرگ در مقاله‌ای در نشریه «نیچر» در سال ۱۹۴۷ مدعی شد که بی۸ با «مقدار نسبتا کمی اورانیوم» اضافه موفق می‌شد.اعتبار علمی هایزنبرگ باعث شده نظر او در میان پژوهشگران امروزی درباره علت شکست برنامه هسته‌ای نازی‌ها شکاف ایجاد کند.به گفته نویسندگان، این بحث بیشتر بر اسناد تاریخی متمرکز بوده و بازبینی فنی درباره امکان‌پذیری علمی ماجرا کمتر انجام شده است و مطالعه جدید همین خلا را پر می‌کند.پژوهشگران برای این مطالعه، اورانیوم، آب سنگین و گرافیت مورد استفاده در بی۸ را با روش‌های جرم‌شناسی فنی و باستان‌شناسی اسنادی بررسی کردند.اگرچه منابع اصلی آلمانی مشخصات شیمیایی را ذکر نکرده بودند، پژوهشگران با تکیه بر روش‌های پژوهش‌های پیشین درباره تاسیسات هسته‌ای پس از جنگ به برآوردی قابل‌قبول رسیدند.به کانال تلگرام یورونیوز فارسی بپیوندیدآن‌ها سپس سه مدل شبیه‌سازی برای بازسازی شرایط فیزیکی بی۸ ساختند و از داده‌های پروژه‌های هم‌دوره، از جمله «شیکاگو پایل ۳» در پروژه منهتن، رآکتوری با آب سنگین به‌عنوان کندکننده و اورانیوم طبیعی شبیه بی۸، نیز استفاده کردند.نتیجه کلی این بود که هایزنبرگ نیاز خود برای رسیدن به وضعیت بحرانی را «به‌طور قابل‌توجهی دست‌کم گرفته» بود. بر اساس مقاله، بی۸ دست‌کم به ۱.۹ تا ۲.۷ برابر اورانیوم و ۲.۱ تا ۲.۴ برابر آب سنگین بیشتر نیاز داشت.محققان می‌گویند گرافیت آلمان نیز، به‌عنوان جایگزین آب سنگین، ناخالصی‌های زیادی داشت و برای راه‌اندازی رآکتور مناسب نبود.پژوهشگران در مقاله نوشته‌اند: «اگر فقط کل نیاز را با کل عرضه مقایسه کنیم، چند سناریوی فرضی ممکن به نظر می‌رسد، اما تحقق عملی آن‌ها در شرایط جنگ مستلزم پیش‌بینی و هماهنگی تقریباً همه‌چیزدان‌گونه بود.»