پشت پرده داروهای لاغری در ایران؛ از آمپول‌های محبوب تا قرص‌های تقلبی

استفاده از انواع داروهای لاغری که شامل انواع آمپول‌های لاغری، قرص‌های شیمیایی و مکمل‌های گیاهی می‌شوند، در ایران رواج یافته و همزمان انتشار اخبار مربوط به عوارض منفی استفاده از آنها نیز گسترش یافته است.گزارش‌ها از داخل ایران حاکی از آن است که مصرف خودسرانه این داروها، طیف وسیعی از بیماری‌ها از پرکاری مصنوعی تیروئید یا دفع شدید آب بدن گرفته تا بیماری‌های دستگاه گوارش، بیماری‌های قلبی حتی سکته قلبی را منجر شده است.داروهای لاغری «موفق» کدامند و چگونه باعث لاغری می‌شوند؟در یک دسته بندی کلی، داروهای لاغری از سه مسیر متفاوت منجر به کاهش وزن در افراد می‌شوند: یا اشتهای افراد را کاهش می‌دهند، یا مانع از جذب چربی توسط بدن می‌شوند، یا سطح سوخت و ساز (متابولیسم) بدن را افزایش می‌دهند.برای سنجش «موفقیت» یک داروی لاغری نیز باید عوامل مختلفی را ارزیابی کرد؛ مانند میزان اثربخشی آن دارو، دوام دوره کاهش وزن، ایمنی دارو همچنین تاثیر استفاده از آن دارو بر سایر بیماری‌هایی که فرد به آنها مبتلاست.به همین دلیل ملاک‌هایی مانند میزان فروش دارو، تبلیغات اینستاگرامی یا رضایت کوتاه‌مدت مصرف‌کنندگان را نمی‌توان نشانه‌های «موفقیت» یک دارو دانست.داروهای معتبر لاغری در سطح بین‌الملل کدامند؟در سطح بین‌الملل، داروهای لاغری که نتایج بالینی امیدوارکننده‌ای داشتند، در چهار گروه بزرگ قرار می‌گیرند:۱. سماگلوتاید (Semaglutide)این دارو که با نام‌های تجاری همچون «ویگووی» یا «اوزمپیک» در بازار شناخته می‌شود، در واقع دارویی برای مبتلایان به دیابت نوع ۲ بود. با این وجود تاثیر قابل توجه آن بر کاهش وزن بیماران باعث شد که پژوهش‌های مستقلی درباره ارتباط میان آن و لاغری افراد انجام شود.سماگلوتاید که تزریق آن هفتگی (یک‌بار در هفته) است، درواقع از یک هورمون طبیعی بدن تقلید می‌کند که پس از خوردن غذا در روده ساخته می‌شود. این هورمون «GLP-1» نام دارد که هم توسط سلول‌های خاصی در دیواره روده ساخته می‌شود و هم توسط بخش‌هایی از مغز. این هورمون با ارسال سیگنال‌های عصبی به مراکز کنترل اشتها در مغز، احساس گرسنگی را کاهش داده و پیام سیری طولانی‌مدت ایجاد می‌کند.یکی از تحقیقات علمی انجام شده درباره اثربخشی این دارو کارآزمایی بزرگی بود که در سال ۲۰۲۱ میلادی روی ۱۹۶۱ بزرگسال در بریتانیا انجام شد. در این تحقیق، شرکت کنندگان دارای شاخص «توده بدنی» ۳۰ یا بیشتر بودند و به دیابت نیز مبتلا نبودند. آنها به دو گروه تقسیم شدند و به مدت ۶۸ هفته تحت درمان «سماگلوتاید» (یک‌بار در هفته تزریق و با دوز ۲.۴ میلی‌گرم) یا دارونما قرار گرفتند و البته به هر دو گروه، دستورالعمل‌هایی برای تغییر سبک زندگی نیز داده شد.نتایج نشان داد که شرکت‌کنندگان دریافت‌کننده سماگلوتاید واقعی با دوز ۲.۴ میلی‌گرم در هفته، طی ۶۸ هفته به‌طور متوسط ۱۴.۹ درصد از وزن اولیه خود را از دست دادند؛ میزان کاهش وزن در گروه «دارونما» نیز ۲.۴ درصد بود.یادآوری می‌شود که این نتیجه، در کنار ایجاد تغییراتی در سبک زندگی شرکت کنندگان به دست آمد؛ بنابراین به این معنی نیست که همه استفاده کنندگان از این دارو همواره این میزان از کاهش وزن را خواهند داشت.۲. تیرزپاتاید (Tirzepatide)این دارو نیز با نام‌های تجاری «زب‌باند» و «مانجارو» شناخته می‌شود و تزریق آن هفتگی است.بر اساس گزارش منتشر شده در سال ۲۰۲۲ میلادی، کارآزمایی‌های بالینی آن نشان داده که میانگین کاهش وزن در هفته ۷۲، بسته به دوز دارو بین ۱۵ تا ۲۰.۹ درصد بوده است؛ در گروه دارونما نیز این رقم ۳.۱ درصد گزارش شده است.برخلاف داروی سماگلوتاید که فقط از یک هورمون تقلید می‌کنند، تیرزپاتاید اولین دارویی است که به عنوان آگونیست دوگانه گیرنده‌های GIP و GLP-1 عمل می‌کند و به این ترتیب عملکرد دو هورمون طبیعی بدن مرتبط با اشتها را بازسازی می‌کند.هم سماگلوتاید و هم تیرزپاتاید باعث کاهش شدید اشتها، کند کردن روند تخلیه معده و بهبود متابولیسم می‌شوند، ترشح انسولین را تنظیم کرده و مقاومت به انسولین را کاهش می‌دهند.۳. لیراگلوتاید (Liraglutide)نام تجاری شناخته‌شده آن برای کنترل وزن «ویکتوزا» و «ساکسندا» است. این دارو معمولا روزانه تزریق می‌شود و در مطالعات کاهش وزن، اثر متوسط آن از نتایج گزارش‌شده برای داروی سماگلوتاید ۲.۴ میلی‌گرم و تیرزپاتاید کمتر بوده است.لیراگلوتاید مانند سماگلوتاید فقط از یک هورمون تقلید می‌کند.۴. اورلیستات (Orlistat)این دارو که با نام تجاری «ونستات» و «گزنیکال» شناخته می‌شود، نوعی کپسول خوراکی است و با کاستن از میزان جذب چربی غذایی در روده، منجر به کاهش وزن می‌شود.تفاوت بنیادین اورلیستات با سه گروه پیشین (تیرزپاتاید، سماگلوتاید و لیراگلوتاید) در این است که «اورلیستات» هیچ اثری روی مغز، اشتها یا هورمون‌ها ندارد، بلکه صرفا به صورت موضعی در دستگاه گوارش عمل می‌کند.این دارو در مقایسه با داروهای جدیدتر، کاهش وزن کمتری را نشان داده و عوارض گوارشی مانند مدفوع چرب، دفع فوری و افزایش دفعات اجابت مزاج از مشکلات شناخته‌شده آن است.داروهای لاغری در ایران؛ از تولیدات داخل تا محصولات قاچاقداروهای لاغری موجود در بازارهای ایران، به دو دسته بزرگ تقسیم می‌شوند: یا تاییدیه سازمان غذا و دارو را دارند، یا داروی غیرمجاز یا قاچاق محسوب می‌شوند.واردات رسمی و قانونی داروهای معروف لاغری (مانند اوزمپیک و مانجارو) به ایران مجاز نیست و سازمان غذا و دارو تاکنون هیچ‌ مجوزی برای واردات یا ثبت رسمی آن‌ها صادر نکرده است. به همین دلیل به نوشته عصر ایران این داروها عمدتا از طریق مسافران سفرهای خارجی وارد ایران می‌شوند و با قیمت‌های گزاف در برخی داروخانه‌ها، سایت‌ها و کلنیک‌های زیبایی فروخته می‌شوند.این موضوع باعث شده که اگرچه این داروها آزمایش‌های علمی را در سطح جهانی بخوبی پشت سر گذاشته‌اند، اما باز هم مصرف آنها در داخل ایران خطرآفرین باشد چراکه (برخلاف نحوه استفاده از این داروها در دیگر کشورها) معمولا هیچ نظارتی بر نحوه مصرف و پیامدهای آن وجود ندارد.داروهای لاغری در کشورهای توسعه‌یافته چگونه تجویز و مصرف می‌شوند؟در بسیاری از کشورهای توسعه‌یافته همچون ایالات متحده و اعضای اتحادیه اروپا، انواع داروهای لاغری متعلق به خانواده سماگلوتاید و تیرزپاتاید، داروهای «نسخه‌ای» هستند؛ یعنی استفاده از آنها فقط با مجوز پزشک و تحت نظر او ممکن است.اگرچه قوانین کشورها و شرایط دسترسی به این داروها، در همه کشورها یکسان نیست اما بطور کلی این داروها پس از طی چند مرحله مهم در اختیار فرد متقاضی قرار می‌گیرند:- در اولین گام، پزشک باید قد، وزن، شاخص توده بدنی (BMI)، داروهای مصرفی و وضعیت سلامت یا سابقه بیماری فرد متقاضی را بررسی کند. حتی بر حسب شرایط بیمار ممکن است فشار خون، قند خون، چربی خون، عملکرد کلیه و کبد و سایر شاخص‌ها نیز ارزیابی شوند.- سپس پزشک تصمیم می‌گیرد که آیا بیمار بر اساس معیارهای مجاز، باید تحت درمان چنین داروهایی قرار بگیرد یا خیر. دیابت نوع ۲، فشار خون بالا، اختلالات چربی خون، بیماری‌های قلبی، مصرف داروهای هم‌زمان، احتمال بارداری و سابقه عوارض خاص ممکن است بر تصمیم درمانی پزشک تاثیر بگذارند.- پس از موافقت پزشک، استفاده از دارو آغاز می‌شود. برای بسیاری از داروهای تزریقی، درمان با دوز بسیار پایین‌ آغاز می‌شود و این دوز، بتدریج متناسب با میزان تحمل بیمار افزایش می‌یابد. هدف این است که اثربخشی درمان با کمترین عوارض قابل قبول به دست آید و افزایش دوز بصورت خودسرانه انجام نشود.- پس از آن نیز، در یک دوره زمانی ۶ ماهه تا یکسال، میزان کاهش وزن فرد دریافت‌کننده دارو، قدرت تحمل بدن او، عوارض گوارشی، وضعیت تغذیه، بیماری‌های همراه و میزان پایبندی او به برنامه درمانی توسط پزشک بررسی می‌شوند.- اگر دارو موثر و قابل تحمل باشد، درمان ادامه پیدا می‌کند اما در صورت مشاهده عوارض جدی، پاسخ ناکافی یا تغییر شرایط پزشکی، پزشک می‌تواند دوز آن را تغییر دهد، داروی دیگری را در نظر بگیرد یا درمان را بطور کامل متوقف کند.همچنین همه داروها را نمی‌توان به یک روش قطع کرد و تصمیم درباره قطع یا کاهش تدریجی دوز دارو، به نوع دارو، مدت مصرف، علت درمان و وضعیت بیمار وابسته است.حال این پرسش مطرح می‌شود که چند درصد از مصرف‌کنندگان داروهای لاغری در ایران، پیش از شروع درمان توسط پزشک ارزیابی می‌شوند، چه کسی دوز دارو را تنظیم می‌کند و چه سازوکاری برای پیگیری عوارض و تصمیم‌گیری درباره ادامه درمان وجود دارد؟ممنوعیت ورود قانونی داروهای معتبر جهانی، آنهم در حالی که در کشورهای توسعه‌ یافته، نه‌تنها این محصولات مجوز تولید و عرضه دارند بلکه گاه تحت پوشش بیمه‌های همگانی نیز قرار می‌گیرند، باعث شده که بازار دیگر اشکال داروهای لاغری در ایران رواج یابد؛ از تولیدات داخلی دارای مجوز گرفته تا عرضه داروهای وارداتی با بسته‌بندی داخلی، فروش اینترنتی، محصولات پرخطر قاچاق، انواع داروهای گیاهی لاغری و مکمل‌های غذایی با محتوای ناشناخته.در بخش تولیدات داخلی دارای مجوز گرفته، در داخل کشور محصولاتی مانند ملیتاید، ویکیتاید، ماسیزا، زیکورپا و اسپارتینا تولید می‌شود که بسیار ارزانتر از نمونه‌های خارجی قاچاق شده هستند و ریسک خرید داروهای تقلبی را کاهش می‌دهند. این داروها معمولا تحت نظر پزشک استفاده می‌شوند اگرچه مصرف خودسرانه آنها نیز رایج است.گزارش‌های کمی درباره میزان اثربخشی آنها یا عوارض منفی استفاده منتشر شده است بنابراین در این مرحله، ارزیابی محصولات تولیدی مجوزدار ساخت داخل چندان عملی نیست.مصرف «سیبوترامین» در ایران با وجود ممنوعیت جهانی آناما در موضوع مصرف خودسرانه داروهای لاغری در ایران، یک موضوع دیگر برای جامعه پزشکی بسیار نگران‌کننده است: تحقیقات در داخل ایران نشان داده که یکی از موادی که در بسیاری از داروهای لاغری غیرمجاز استفاده می‌شود، داروی سیبوترامین (Sibutramine) است.این دارو که با مهار بازجذب سروتونین، نوراپی‌نفرین و دوپامین در مغز، باعث کاهش اشتها و ایجاد احساس سیری می‌شد، در گذشته برای درمان چاقی مفرط تجویز می‌گردید؛ اما استفاده از این دارو از سال ۲۰۱۰ میلادی در بسیاری از کشورهای جهان از جمله ایالات متحده آمریکا، اتحادیه اروپا، کانادا، استرالیا همچنین هنگ کنگ، تایلند، هند و ویتنام ممنوع شد زیرا مصرف آن باعث خطرات جدی قلبی-عروقی، افزایش فشار خون و ضربان قلب همچنین افزایش خطر سکته مغزی و حمله قلبی می‌شد.در ایران، این دارو از سال ۱۳۹۰ شمسی از فهرست داروهای کشور حذف شده است؛ با این وجود ترکیبات آن در بسیاری از داروهای رایج لاغری که بطور غیرقانونی عرضه می‌شوند، یافت شده است.«ترکیبات نامشخص » داروهای «گیاهی» لاغریدر ایران، برخی از مصرف‌کنندگان با این استدلال که «فرآورده‌ها طبیعی کم‌خطر هستند» به سراغ محصولات «گیاهی» لاغری می روند.اما عنوان «گیاهی» به معنی بی‌خطر بودن یا اثربخشی اثبات‌شده یک دارو نیست؛ آزمایش‌های علمی انجام شده در ایران نیز نشان دادند برخی محصولات عرضه شده در قالب «گیاهی» حاوی ترکیبات مصنوعی اعلام‌نشده بودند و ترکیب واقعی محصول روی برچسب آن نوشته نشده بود.در این گروه از داروهای لاغری، هم خطر استفاده پنهانی از یک ماده شیمیایی اعلام‌نشده وجود دارد و هم مقدار ماده ترکیب شده، نامعلوم است.مطالعات آزمایشگاهی انجام‌شده روی چندین محصول لاغری عرضه‌شده در ایران نیز چنین ادعایی را ثابت کرده است.بطور مثال، بر اساس گزارشی که در سال ۲۰۲۱ در پایگاه PubMed منتشر شد، پژوهشگران در ایران ۶۳ فرآورده گیاهی لاغری موجود در داروخانه‌ها و عطاری‌های همدان را بررسی کردند و نتایج نشان داد که در حدود ۲۶.۹۸ درصد نمونه‌ها «سیبوترامین» وجود داشته است. مقدار متوسط «سیبوترامین» در نمونه‌های مثبت حدود ۱۷.۷۶ میلی‌گرم در هر کپسول بود و پژوهشگران هشدار دادند که این مقدار «سیبوترامین» می‌تواند خطر مسمومیت ایجاد کند.در مطالعه‌ دیگری که نتایج آن در سال ۲۰۱۸ منتشر شد، پژوهشگران ۶۱ محصول گیاهی لاغری جمع‌آوری‌شده از عطاری‌ها و خرید اینترنتی در کرمانشاه را بررسی کردند و آزمایش‌های آنها نشان داد که ۷۲ درصد نمونه‌های بررسی‌شده حاوی ترکیبات دارویی اعلام‌نشده مانند ترامادول، فلوکستین، ریزاتریپتان، ونلافاکسین و متادون بودند.این مواد از نظر کاربرد و اثرات دارویی یکسان نیستند و بسیاری از آنها اصولا داروی لاغری محسوب نمی‌شوند؛ بنابراین وجودشان در یک محصول با ادعای لاغری (به‌خصوص بدون اعلام آن‌ها روی برچسب دارو) می‌تواند خطر تداخل دارویی و عوارض پیش‌بینی‌ناپذیر دیگر را ایجاد کند.در پژوهشی دیگر، ۸ محصول گیاهی لاغری که معمولا با ادعای «کاملاً طبیعی» بودن در بازار دارویی ایران عرضه شده بودند، از نظر وجود «مواد دارویی مصنوعی» بررسی شدند. نتایج نشان دادند که برخی محصولات حاوی موادی مانند سیبوترامین، فنول‌فتالئین، بومتانید و فنی‌توئین بودند. کافئین، پسودوافدرین، تئوبرومین و آمفپرامون نیز در بررسی نمونه‌ها گزارش شدند.فروش اینترنتی داروهای لاغریمحصولاتی که از شبکه‌های اجتماعی، وب‌سایت‌های ناشناس، کانال‌های ماهواره‌ای یا فروشندگان فاقد مجوز عرضه می‌شوند نیز ممکن است خارج از فرایندهای معمول کنترل اصالت و کیفیت باشند.در مطالعه ۸ محصول عرضه‌شده در بازار ایران، نمونه‌ها از میان فرآورده‌هایی انتخاب شده بودند که به زبان فارسی در شبکه‌های ماهواره‌ای و اینترنت تبلیغ می‌شدند.وجود مقدار بالای ماده دارویی در هر کپسول یا در هر دوز آمپول، ترکیب چند ماده یا نوسان ترکیب بین بسته‌ها، می‌تواند باعث شود مصرف‌کننده بدون آگاهی از دوز واقعی، مقدار خطرناکی دریافت کند.تهوع، استفراغ، اسهال، کم‌آبی بدن و مشکلات مرتبط با کیسه صفرا از جمله مواردی هستند که در درمان‌های دارویی معتبر نیز ممکن است دیده شوند.در محصولات تقلبی، ممکن است ماده موثر برای کاهش وزن اصلا وجود نداشته باشد، دوز آن اشتباه باشد یا ترکیبات ناشناخته و آلودگی وارد فرآورده شده باشند. در داروهای تزریقی حتی ممکن است آلودگی میکروبی ایجاد شود و پیامدهای جدی داشته باشد.داروهای معتبر بین‌المللی؛ احتمال بیماری در کنار اثربخشی بالانظارت بر چگونگی تجویز و نحوه مصرف داروها (حتی برای داروهای معتبر بین‌المللی از جمله سماگلوتاید و تیرزپاتاید) از آن رو اهمیت دارد که مصرف آنها با وجود نتایج قوی در کاهش وزن، گاه با عوارضی همچون تهوع، استفراغ، اسهال یا یبوست، درد یا ناراحتی شکمی همچنین مشکلات مرتبط با کم‌آبی بدن در پی استفراغ یا اسهال شدید همراه است.اورلیستات نیز از آنجا که جذب چربی را کاهش می‌دهد، گاه باعث عوارضی مانند دفع چربی از مسیر مدفوع، نفخ و فوریت دفع می‌شود. مصرف طولانی‌مدت آن همچنین می‌تواند جذب ویتامین‌های محلول در چربی را تحت تاثیر قرار دهد و به همین دلیل ضروری است که وضعیت تغذیه‌ای بیمار و میزان نیاز او به مکمل بررسی شود.سازمان دارویی اروپا (EMA) تاکید می‌کند که داروهای خانواده GLP-1 باید تحت نظارت پزشکی مصرف شوند و در زمان صدور مجوز اروپایی خود به روشنی اعلام کرده است که این داروها برای کاهش وزن «با هدف زیبایی» در افرادی که معیارهای پزشکی لازم را ندارند، تایید نشده‌اند.